Written by
- Er. H. Duhkima

VAWIIN KHUA CHU A VA LUM E

Khua a lum tak tak hi chuan a hresa vek hi kan inhrilh nawn leh ṭhin. Thil lûm leh vawt tehna hi an lo siam a, dikri selsias (degree celsius–0C) an ti a, dikri ziraw (00C)-ah hian tui hi a vawt lutuka a khang veka vûrah a chang a, dikri za (1000C) a nih chuan tui hi a sat em avangin a so bawrh bawrh mai a ni. Mihring taksa pangngai vawt lumna (temperature) hi dikri 36.1 (36.10C) leh dikri 37.2 (37.20C) chhungah hian a awm an ti a ni. Kan taksa hi hei aia dikri khat lek pawha a sân belh vaih chuan (380C) khua a sik ṭan er er mai dawn a ni. Hun rei vak lo atan pâwn lam min tuamtu khaw lum kan tuar theih tawk hi dikri 40 (400C) aṭanga dikri 50 (500C) a ni. Bihar State-a lehkha kan zir lai, kum 1985 nipui lai khan khaw lûm hi a tehnain dikri 43 a tawng a, zing lamah pâwlah (class) kan kal a, chhunah kan chawl ṭhin a. Kut hna thawka ei zawngte pawh zingah hna an thawk a, chhun chu mut chawlh nan an hmang a, tlai ni nemah hna an thawk leh ṭhin. A lum tihziaawm nan in chunga virthâwt (fun) inkhaîah te khan inhruk puan tih huh kan vêt a, kan virtir ṭhin. Zanah in chhungah a mut hleih theih lova pawn ṭiau lei chhuatah kekawrte nen chauh kan mu a, khua hi a lûm tak tak chuan kekawrte tak ngial pawh a hnawk tawh mai a ni.

In hrîng

Khaw lûm hi a la zual zel dawn a, thlai hrîng In; a chung sarang thâna tuam (green house) chhung a lum em em ang hian kan khawvel hi a tuamtu hár a insiam a, chu chu a pharh zau tial tial a, a tuamtu hár siamtu a awm a, chû'ng boruak mal (greenhouse gases) tam zualte chu water vapor, carbon dioxide, methane, nitrous oxide, ozone te an ni. Thil huatthlala tak mai chu he hár tuamtu kal tlang hian kan chenna leiah hian ni lum a rawn lut thei a, he hár tuamtu hian lum insawh chhuak (reflect) leh tur chu a lo dang tlat thung hi a ni. Hei vang hian kan khawvel hi a lo lum ta em em mai a ni. Kan chhehvel veng him duhtute (environmentalist) rilru tibuai ta ber chu khawvel lumna sang tual tual (global warming) hi a ni ta a ni. He khawvel lûm zual zel (global warming) hian sik leh sâ inthlak danglam (climate change) nasa takin a rawn thlen a, khawsak phung pawh a khawih danglam nasa ta em em mai a ni.

Kum 40 liam taah kha chuan Mizoram hi ramngawin a la tuam ṭha a, a vawt dài ruih mai a, khaw lum hrehawm kan tuar ngai lo a ni. Kha'ng hun laia kan la suangtuah thiam phak reng reng loh chu in chhungah virthâwt (fun) khái te leh boruak tihvàwtna (Air Conditioner-AC) la vuah ngai tur hi a ni. Tunah chuan in sa thar apiangin virthâwt (fun) vuah chu sawi loha lum, a nei deuh chuan AC vuah ngei ngai angin kan lo hre ta vek mai a nih hi. Hei hian kan ram lo lum tawhzia a tichiang ber ṭhinin ka hria. Khawvel dangah pawh kan la hriat ngai loh khua a lum em vangin World Cup Football 2026 an khelh lai pawhin intihdaih chawlh lailawk (hydration break) an neih a lo ngai ta hial a nih kha.

A lûm zual zel ang

Khawvel chung tuam belh zela hár siamtu boruak mal (greenhouse gases) te hi an mahniin an lo awm a ni ngawt lo va, mihring siam chhuah aṭanga lo pût chhuak (emision) vek a ni. Thilsiamna (industry) aṭanga khu zâm leng luih luih te, khâwlin hna thawk thei turin lungalhthei (coal) kan tuah khu luai luai a, tuialhthei (oil) hmang lirthei aṭanga khu chhuak leng vel te, ram kàng nasa lutuk te hian boruak chhia (carbon dioxide (CO2), methane (CH4), nitrous oxide (N2O) a pe chhuak nasa lutuk ta a. Heng boruak chhia avang hian har tuamtu a lo zau zel a, kan khawvel chu a lum sa huam huam ta a ni. Khaw lûm chu tuar a hrehawm tawh naka laiin tuifinriat (Pacific Ocean) aṭangin boruak sa fàwn (heatwave) chu thlîin a rawn làn chhuak hum hum mai a, hei hi Spanish ṭawngin 'El Nino' an ti. He khaw lum sâ vir vel chuan khawvel sik leh sâ a rawn khawih nâ ta hle a, khua nasa takin a khêng a, a changin tui a lian vak a, thlipui a tleh chiam a, boruak sâ fawn a tleh chhuak hem hem mai a ni. A lum sa huam huam belh chhahzual sauh turin ram leh ram indona bomb puak a khu luih luih mai bawk si a, ram a kâng vut vut reng mai bawk si. Tuna kan khawvel hi zirchianna hrang hrang aṭangin kum 10 a vei apiangin a lumna zual zel hi dikri 0.35 (0.35°C) –in a sân belh ta zel a ni.

Tuarna rapthlak a thleng mek

Kumin 2026 thla li chhung Ramtuk Thla aṭanga Ṭau Thla inkarah hian khawvel ram pumpuia ram kang zau zawng hi ṭin maktaduai 375 (150 million hectares) a tling ta hial a, nikum tun ang hun ai hian za zelah 20 (20%)-in a thleng tam tawh zawk a ni. Europe, North America, Asia khawmualpuiten an tuar nasa em em a ni. FIFA World Cup Football 2026 champion ram Spain leh a ṭhenawm France ramah chuan ṭhelh mit hleih theih lovin nasa takin ram a kàng chiam a, mi 15 an thi a, mi 3,00,000 chuang hmun him lamah thiar chhuah a ngai bawk a ni. He khaw lûm nasa tak avang hian Romania ram chuan an ram kawlphetha 20% pek chhuahna Nuclear tha siamna hmun (nuclear power station) chu an khár ringawt mai a ni. A kháwl tihdaihna tur European khawmuala luang lui sei ber dawttu Danube (da-niub) lui tui a kâm nasat avangin tui hman tur duh khawp a awm tawh lo a ni. He lui hian Europe ram sawm a luang tlang a, a lui sei zawng hi km 2850 laia sei a ni. Mizoram lui sei ber Tlawng lui km 185 vel nen chuan a insei hleih hle mai. Danube lui sei zawk leh fintu ngah zawk heti khawp hian a lo kâm thei a lo ni. Boruak sâ fàwn (heatwave) a vanglai chuan Galilee tuipui (Sea of Galilee) ni khat chhung maiin cm 0.5 in tui a kâm thei a, kum khatah phei chuan meter 2.5 laiin a kâm ṭhin a ni.

Mizoramah pawh hian kangmei rapthlak tak tak kan tuar zing ta hle mai. Kum 2021 Ṭau Thlaa Lunglei bul ram kang phei kha chu mihring ṭhelh mit theih rual a nih loh avangin helicopter hmanga ṭhelh hial a ni. Forest & Climate Change Department chhinchhiah dan chuan hemi kum 2021 hian Mizoramah in 71 a kangral a, a kum leh 2022 hian mi 15-in nunna an chân a ni. Kum sarih chhungin kangmei vanga bungrua hlu tak tak a kan ral hi cheng vaibelchhe 78.32 hu lai a ni. He khawvel hian a zual zawngin lum lam a pan zel a, chhiatna nasa tak tuar mai loh hi chu hmabak a awm ta lo.

Thingkung hi a hlu

Kan Mizo pi pu huna lalin ro an la rel lai chuan khua chu kangmei laka a him nan te leh châk lak nan te khaw daiah humhalh bik ramngaw (reserve area) an nei ṭhin. Keini ṭhangthar fing zawkte angin thingkung ṭangkaizia hi an la hre hauh si lo. Thing lian pakhat hian mi puitling pali tan ni khat híp daih oxygen a pe a, boruak chhia carbondioxide a hip ral leh bawk si. Thingkung hnuai chu a dai nuam a, kawngpui thing hlim hnuaia lirtheia tlan pawh a nuam bik em em a ni. Zinga taksa sawi zawi ṭhangte chuan thing awmna hi chu an bel deuh zel mai. Amahah hian ei tur a awm avangin nungcha leh rannungten an bawm ṭhin a, ram ruakah chuan nungcha engmah hmuh tur a awm ngai lo thung. Kan ina tuiherhhawna (tap) leh ramngaw hi a inzawm vek a ni an ti ṭhin. Thing hi a hlutzia hretu tan chuan thing puitling kit tur an ui em vanga an kuah ngawih ngawih hi chu a awm hle mai.

Mamawhna hian a suat nasa

Kum khat atan lo neih kan la bansan thei ngawt si lo, lo neihna hmun sawn kum tinin ramngaw kan vàt a, kan pho ṭang a, kan hál kàng fai vek a, a ṭo hmasa apiang kan pawt fai leh zel mai a ni. Thlai chin hlawk tur kan sawi uar zel a, thing puitlingsa ramngaw kan tuk dar zo zel mai a ni. Ramngaw ai chuan kawngpui zau tak tak te, In lian pui pui sak te, khelmual zau tak tak laih te hi mamawh zawk daihin kan inhria a, hlawkna ka têl dawn ngat phei chuan kan ram hi filh vek mah se pawi kan ti reng reng lo niin a lang. Kawng chu kan laih vangin a min a, lui ruam chu leivungin kan hnawh bo a, rambuaah a lo chang zo zel ta mek a ni. Chenna in chu kan mamawh hmasa ber te zinga mi a ni. In chu kan han sa ta ngei a, mahni ram chin (LSC) luah khat vekin ṭhenawmte nek lek lek zawk mahin in kan sa vek mai a ni. Kan sak hma aṭang hian sa khat vek turin kan ngaihtuah a, aw! ṭhenawmte nen insiam remin tawlh deuh ve ve ta ila, a karah thingkung khat tal phun ta ila, thing kan phun thei ta chiah lo a nih pawhin boruak leng chetvelna a awm ang a, ṭhenawmte bang sik kumkhua ai chuan a nuamin a hrisel zawk ang maw le. Thingtlanga cheng te khan khawpui tih dan hi entawn suh u, ram zau deuhah chep deuhin awm ve kher suh u, in leh in inkarah thing leh thei phunna tur hmun awl awm zel se, thing hring chuan khua a vawng dai ang a, khawvel nasa taka a lum zual zel lai hian nangni chuan khaw nuam in din mai dawn asin.

Kan ram nuam hi venhim a ngai

Mizoram nawmna ber chu a lûm hrehawm dâwn chuaha ruah a rawn sûr a, a lum tawrh hrehawm lai ber pawhin thlifim a thaw dài sawng sawng zel mai hi a ni. Mizoram hi khuarêl tawhsa boruak tihváwtna (Air Conditioner-AC) hi a ni hawt mai. Kan boruak hralh sawi thuthang pawh hi ni thei mai àwmin a sawi kual luh theih awm e. Khualzinte hîp ber tur chu kan tlangram sik leh sâ boruak nuam hi a ni ngei ang. Nipui laiin khualzinte hian ram lum aṭangin ram lum dangah bawk zin khaw thawn an thlang ngai lo, an awmna ram aia sik leh sâ nuam awmna ram an thlang ṭhin. A tàwk chauha lum leh vàwtin a chàwi vel ram hi khawvel miten ram nuam kan tih ṭhin chu a ni ber mai. Chu ram ngei chu chhim tura khualzin tam tak hîp thei turin he ram sik leh sâ vawng dai nuam zel tur hian kan ram thing leh mau te hi awm ze neiin kan humhalh dawn lo'm ni? Project lian pui pui din leh khawpui ṭhang zel te, kan mamawhte hian khaw lûm tizual zel turin a tichereu a, a ṭhiat mek e. Hei hi he ram hruaitu leh mipuite hian kan vil/ven (monitor) ber tur chu a ni dawn zawk lo em ni?


- Er. H. Duhkima