Damlai nite hi káwlah an her liam ṭhin
"Ka thlaphâng hle mai a, thihpui tham hial a ni. Aw ka Pa, a theih chuan he no hian mi pêl hrâm teh se; nimahsela, ka thu ni lovin nangma thu thu ni zâwk rawh se,"
World Cup i ngaina em? Aw ti ta la, World Cup vawi eng zat nge i la hmuh hman i rin? Football hi ka ngaina viau hran lo a, mahse, mihring hrisel pangngai ni ta ila, World Cup vawi 14 emaw leap year 14 vel chu ka la nei ang. Chhût chet chet chuan a tam viau lo; ka pa emaw, ka nu emaw phei chuan chu aia tlem chu hun an nei tawh. Ka mut hun chhung te, ka hmuh loh hun, zin, in aṭanga chhuah leh inbual minute thlengin chhut ta ila, ka nu leh pa ka awmpui chhung hi a number eng zat pawh ni se, darkar tam tak tia sawi theih chu a ni lo (engti zawng pawn thlir ta ila). Vanduai thilah, thil mak thlengin naktukah ṭekin mi deng hlum thei tho bawk – mi maktaduai 300 zel aṭanga chhiara vanduai bik pakhat kha ka nih chuan chuti hlauh.
Thih kan hlau em? Khawvela thilnung zingah chuan mihringte hi nunna leh thihna chungchanga mahni dinhmun hre chiang ber kan ni awm e. He hriatna hian kan nun pumpui a hrual nghe nghe. Eng nge kan dam chhan? Ropui te, hriat hlawh, thil tih neih, etc. Kan ral leh dawn tih kan hriat vanga kan coping mechanism bâk va ni suh.
Kan DNA hrui hmawrah hian ‘telomere’ kan tih mai hi a awm a, kan taksain cell thar a siam apiang hian heng telomere ho hi a tawi hret hret a, tar (aging/senescence)-ah mawhphurtu lian pawl a ni. Telomere chungchang ka zir tirh khan kan professor hnenah, eng ngati nge a tawi loh mai loh, 'tinge mihring hi hei aia rei kan dam loh, tiin ka zawt a. Dawkins-a ‘The Selfish Gene’ quote ni awm tak khan, “Mihring chu kan inthlah pun a, kan fate’n kan gene an chhawm hian kan dam kumkhua mai alawm,” a lo ti sam êt zui. Mahse, chutia dam chu duh lo ta ila? Ka taksa khawilai emawa gene in copy chhuak khan keimah, mimalin mi tidam reng hleinem. Chuti chiahin ka mi hriat, kawm leh hmangaih te pawh an thih leh boral (oblivion tia leh hian a dik ber) kha dang hek lo. Tih dan dang a awm lo em ni? Kum nuai tam mihringte hi he khawvel a kan lo awm tawh chhung hian eng vangin nge philosophy leh poetry ringawt ni lo, tih dan dang kan la hmuh loh? (Ti nge ka vei viau ni)
Ka hriatrengna ka chhui theih chinah ran vulh loh lai ka nei lo; zawhte, ar, sazupui, sava, sangha, etc. Ka naupan hle lai aṭang tawhin ka ran vulhte an thi fo, a tuate mah kha sûn loh ka neih ka hre lo. Kum naupan lai kha chuan ṭah aiah ka lei hi ka seh ru ṭhin, a thi phung zel nghe nghe. Tunah erawh ka lei seh tawh loin, ka lungah hnawhtu a awm tih kha ka haider lui mai zel. Ka chhungte boral an awm pawhin chuti bawk, haider zel a ni mai rih a ni ang chu. Mahse, ka upa zel ang a, mi ka sûn hnem zel bawk ang a. Eng thleng nge ka lei ka seh der theih ang le? A thlen hma hauh aṭangin ka rilru khem tur ka huphurh lawk, nge ni a khem tawh zawk.
Chuti thihna ka hlau em ni? Thlir dan azirin hlau pawh a tih theih ang chu. Thinthia phu dêp dêp leh khûr zawih zawihin hlau lo mah ila, mimal anga ka thi tur a ni tih hriatna hi hlau lo mah ila, thihna hi chu ka hlau, ka ngaimawh, ka huphurh. Hetiang ka nih vang hian ka dâwih ta viauah ka inngai chuang lo, a hunah chuan a lo thleng ve mai ang. Mihring awm tawh tam zawk hian thih chu an hlau ve vek tho, kan hlauh viau vang a nia, thih loh dan ngawr ngawr kan zawn. Thi thei lo thlarau, pian nawn tih te a nih loh pawhin kan dam chhung thil tiha dam hlen tumna hrang hrang, kan huaisenna leh ropuina hmanga thangchhuah kan tum fo. A hlawhtling leh vannei ho chu tun thlengin an hming kan la hriat phah reng bawk a. Lehkhabute ziak ve ila? Mizoramah Soviet Arsi–navigation computer chungchang chhiar chak an tam viaute a nih chuan kei pawh min hre reng ve mahna le.
Ka ṭhianpa nena kan fiamthu sawi nuam tih deuh chu, chhiar rualin, kum tin Mizoramah mi 6,000 vel thi ta se, tun kum December ni 30-ah mi 5,999 chiah la thiin, a number tihkim nana thi hnuhnung ber nih i duh ang em?
Hetia ziah chhuah takah hi chuan a eng nge za lai ber pawh ka hre ta chuang lo, statistics-in number min pek kha a thlen chhan anga ngaihtuah khan a rapthlak dawn em a, a nuihzathlak te han ti ta ila (statistical teleology?). Hmân kum deuh khan TB vaccine chungchanga project ka tih laiin ka cousin pakhat hi naupang têin TB meningitis vangin a thi hlauh mai a. A nu (ka ní) tan khan tawrh a har dan tur kha ka ngaihtuah fo ṭhin. Hmangaihte sûn nan chuan khawvel inher hi tidingin, mi awm zawng zawng leh lo awm tawh thlengin râl ve tura sawm tluk a awm nang. Mahse, khawvel inher a ding lo a, a thi tur chu thiin, a kalsanate pawhin kan lo mangnghilh nge nge ṭhin. Ka ran te, ka laina te, ka ṭhian te – min kalsantute kha ka hmu leh tawh ngai dawn lo, ka thluakin a hriat reng dan bak hi he khawvel nen ka tan inzawmna an nei tawh lo. Engtikah emaw ka rilru pawh lo châwlin, an hmel pawh hriat theih tawh loh hun a lo awm ang a, an boral famkim chu a ni mai.
A ni khatnaah êng a awm ang chiah khan, tawpna ní-ah chuan thim, thih aia rapthlak – awm lohna. Ni e, lei hringnun piah lama chatuan nun pawh a awm ngei ang. Chhandamte tan chuan eng nge huphurh tur awm tawh chuang te pawh ti ta ila; mahse, chuti chung chuan tawpna hi kan hmachhawn hreh viau chu a nih si hi. Ni tin zan tin hian mihring thlah tawh phawt chuan a hria emaw, hre lo emaw, Gethsemane huanah thlabarin a ṭawngṭai fo ṭhin (Tinge ka buai viau ni?)
Did he smile his work to see?
Did he who made the Lamb make thee?”
- William Blake
Eng vang tehlulin nge Siamtu chuan he leiah hian thi tawh lo turin min dah law law mai loh? Ka hre lo le; hria an awm tlem ngawtin ka ring. Nge ni, a zawh loh tur kan zawt? Chunglam thu relah sawi theih kan nei lo, amaherawhchu, mihringin kan tih tur kan tih loh chhan chhuanlama hman theih a ni lo.
‘He lungpui chungah hian ka kohhran ka rem chho vang a, mitthi khaw kulh kawngkhârte chuan a ngam lo vang.’
Mihringte hi Africa ramhnuaia kawr pawh nei lova thim hlauva khûr dur dur ṭhin kha tunah chuan kan lo thleng thui ta viau mai. Kum 1955-a Jonas Salk-a leh a thawhpuite’n IPV (polio vaccine) an tlangzarh hma kha chuan Polio vang ringawtin kum tin khawvelah mi nuai 4 vel an thi ziah ang a, a thi lo lah zengah an chhuah phah bawk. Chutiang bawk chuan antibiotics kan neih hma kha chuan pem chhe tê vang khan mi an thi fo. Kum sing tam leia kan lo awm tawh chhung khan, mi eng zat nge ṭul loin lo thi tawh ang? Penicillin strip khatin a chhan theih thi ta ringawt pawh kha an va tam dawn em. Ka thinlungah chuan engtik ni-ah emaw chuan mitthi kawngkhar pawh kan khar hlen theih ka beisei. Kei chuan ka hmu hman kher lo ang, ka fate leh an fate pawn an hmu kher lo maithei; mahse hei hi mi lo la kal zel turte tan ka fuihna a nih angin, chutiang chiah chuan anmahni nghah ngai khawpa kan lo la hlawhchham avanga ngaihdam dilna ni bawk rawh se.
- Malsawma