Written by
- F. Vanlalpeka

Political party aiin Mizo hnam dah pawimawh

THE LUSHAI HILLS AREA

(Mizo hming pian hma)

He tlang ram thengthaw nuam tak, zo thlifim tleh heuh heuhna hmuna chengte hi mahni hnam bik ang te tein kan lo chengza tawh ṭhin a. He hmun kan luah hma, kan thlangtlak hma hian Tibetan area aṭanga ‘Chhinlung chhuak’ tiin hming kan lo pu tawh a. Kan ṭobul lam hi chu ziaktu tam takin an lo tarlang fo tawh a. Chuvangin, tuna he tlang ram hmun kan luah ngheh tak dinhmun aṭang hian tarlang ta mai ila.

He tlang ram hmuna chengte hi hnam (clan) hrang hrang, heng–Lusei, Ralte, Fanai @ Pawih, Hmar, Thahdo, Paihte, etc. te hi a hnarkai deuh berte chu an ni. Mahni chenna khuaahte thuneitu ‘khaw lal’ te neiin, chhungkaw tinte chuan ei leh bar lamah taima takin thlawhhma neia khawsa kan lo ni tawh bawk.

He tlang ram (zo thlifim lenna) hmuna chengte hian chenna khua bik neiin, hnam hming nei hrang ṭheuhva hun eng emaw chen kan lo khawsak chhoh lai khan, khaw tin roreltu lal kan neihte aṭangin hun a inher danglam chho ta a.

He tlang ram khaw hrang tam takah hian hnam mal nihna angin Lusei hnam hian rorelna leh lalna an chang chho ṭan ta a. Lusei-a thlah hnam bikah chuan Sailo unaute hian khaw lal (chief of village) nihna an nei zui a. Chuvangin, he tlang ram hi Lusei hnam luahna khua ang zelin, Sailo lalte’n ro an rel chho ta a ni.

He tlang rama cheng tate chuan khawtlang inawpna leh inbiak pawhna thilah te, ro an relna ṭawng hman ber chu Lusei hnam ṭawng tho hi a ni a. Rorel nan "Lusei ṭawng hian a fûn kim ber" tiin, Lusei ṭawng hi rorel nan an hmang ber bawk.

Sailo lal awpna chu Kristian Sap missionary lo lut tate khan ṭawng thuah te Lusei ṭawng rawn dah nghet zuiin, A AW B atante hmang zuiin, zirna sikulah thleng an kalpui zui ta a. Hetia he tlang rama chengte hi Kristian Sap missionary-te chên chilh chhoh zuina avang te, Sailo lal hming avang leh British awpna hnuaia a kal chhoh zel tak avangin, he tlang ram hi Lusei hnam Sailo lalna a ni bawk si a, Lushai Hills area tih hming a lo ni ta a. He tlangmi (tribal) hnam chenna leh tlang ram hmun (Hills area) hming chu ‘The Lushai Hills Area’ tiin min awptu British-te chuan official takin an dah ta a ni.

MIZO HMING LO PIAN CHHAN

Lushai Hills Area hi khawvel chanchin (history)-ah a chuang ta kuau mai a. He tlang rama cheng hnam kan tarlan tâkte hian British min awp aṭanga India ram kalphunga min enkawl zuina thilah te, he Lushai Hills Area pêla feh chhuah ngai thilah te, Indian Army-a ṭang tura kal chhuak reng rengah te leh, kawng engkim maiah, a bik takin, heng Hmar hnam, Thahdo hnam, Paihte hnam, Ralte hnam, Fanai hnam ho zawng zawng hming pawh ni se, Lushai tih vek a lo ngai ta a. Hun rei pawh a ral hmain, Lusei hnam thîkna boruak a alh chho ta hluai mai a!

Paihte tlangval, Thahdo tlangval, Hmar tlangval, Ralte tlangval, Fanai tlangval ni reng si, India sipai leh state danga police-a lut zawng zawngte chu ‘Lushai’ tiin an chhinchhiah (record) vek a; an hming koh nan te, an hming tawp hawrawpah te Lushai tih a inziak vek bawk lah tak a! Sipai chawlh la (chhuṭi)-a lo hawte thingremah ‘Thanga Lushai’, ‘Mawia Lushai’, ‘Liana Lushai’ tiin a inziak ngei ṭhin.

Lushai Hills Area hmuna cheng, Lusei hnam tih loh zawng zawngte chuan Lusei thîkna avangin kum 1940-ah khan Senvawn khuaah Hnam hming thu hi an sawi ho va, "Lusei–Lushai hming a nih loh phawt chuan, eng hming pawh ni se, kan hnam hming atan chuan an pawm vek tur thu," an rel a ni.

Lusei lal, Sailo hming te, he Hills Area hming te hi ‘Hnam bil hming’ tiin, a rawn ri chho ṭan a. Heta tang hian kan mithiam, India ram rorelna lama Member of Parliaments (MP) hmasa ber Pu R. Thanhlira khan Lushai Hills Area hming thlakna tur chu khatih laia Indian Union hnuaiah file movement a kaltir ta a.

Rilru thui tak puin, uluk em emin leh kan ṭobul hming (thlangtlate reng reng hi) ‘mi’ tiin, mihring sawi nana an lo hman ṭhin leh he tlang ram boruak thengthaw nuam tak, zo thlifim thâwt heuh heuhna hmun ‘zo’ hming chawiiin, ‘Mizo’ hminga thlak a lo ni ta a. He tlang ram hmun hmingah pawh ‘Mizoram’ tiin, mawi takin a hming an lo dah ta a ni.

MIZO HMING LEH A AWMZIA

Kan sawi angin, ‘Mizo’ hming hi kan ṭobul thlangtla tate mihring sawi nan ‘mi’ kan hmang a, keini tlangmite hian phaizawl emaw, phai boruak lum tak hmun ni lo, tlang ram boruak thengthaw nuam tak hmun sawi nan ‘zo’ kan hmang thung.

Tun hnai deuh aṭang khan Manipur tlang rama mite chuan an hnam hmingah, ‘Zo’ leh ‘Zou’ tiin an lo invuah chawp bawk a. Heng Zo kan tihte hnam hming dik tak chu Paihte a ni. Ram sik leh sa, boruak lum leh vawt hming kan neih, phai leh zo kan neih hming hi hnam hming a ni lo. Hla thu-ah erawh kan leklam hle thung {Kan Zotlang ram nuam...}. Manipur tlangmite zingah hnam hming dik tak awm sa tihdanglam ching an awm nual. Rangte – Gangte, Thahdo – Thadou, Paihte – Paite, etc.

MIZO CHU TUTE NGE?

He Mizoram hming lo pian hma, Lushai Hills Area a la nih laia he hmuna chengte, a bikin heng – Hmar, Paihte, Thahdo te hi Lusei thîkna avanga a hming thlak duhtute zinga mite kha an ni a. Lusei hming aia eng hming pawh ni se, hnam hming atana an pawm theih thu an rel tlang ta kha a ni a.

Hetiang ni si hi, Mizoram buai avanga he Mizoram aṭanga ram danga pêm chhuak tate zinga hnam ṭhenkhatte’n eng vangin nge ‘Mizo’ hi ‘Lusei’ an la tih luih tlat le? Eng vangin nge Mizo hnam [Mizo national umbrella]-ah te, Mizo society/organisation-ah te an tel duh miah loh chu le?

The Lushai Hills Area kha ‘Lusei ram’ tia a hming an duh loh vanga thlak rawttute hnam zawng zawngte chu Indian Union hnuaiah ziak lutin, ‘Hengte hi Mizo an ni e.” an ti a; Mizo national tribe list-a ziah luh vek an ni bawk. Heng tribe list-a awmte hi Mizo national umbrella chhunga awm an ni a, Mizo thisen chhungkua vek kan ni.

Nimahsela, Mizo blood family dik tak kan nihna lam hi kalpui lo va, tunlai political party ringawt mai kan ngaihtuah zawk tlat chuan a pawi chho tulh tulh dawn. Mizoram chhungah Mizo hnam kalphung lam aia political party ringawt mai kan buaipui a, Mizo society chhung hi inngeih lohna hmunpuiah kan chan chho mek chu a nih hi!

Mizo hnam [national] kan nihna hlu tak, dah chungnun ber tur ni si hi, kan poltical party hian a vaw buai vek a, Mizo hnam kalphung hi kan thênga thâwngah a lut tawh lo. Hnam dah chungnung ber tur kan nih laiin, a hman hmanin political party-ah chawm bawk, hâwp bawkin kan luh chilh a; kan Mizo hnam khawvel hi political party-a inbeih nan kan hun neih zawng zawng kan hmang a ni. He Mizoram hi political party-a inbeihna field-ah kan hmang der tawh Ram leh hnam kan sawi thei tawh lo! Political party inbeihna lamah kan lut nghal zel mai!

Mizote’n hnam inpui neih ve hi a hun a, hnam inpui aṭanga political party hote kâwk kual ngam zawk tur leh, Mizo hnam organisation kai khawmtu tur zawka hnam kan remfel hi a hun ta tak zet mai.

Mizo chhungkaw tam ber khawsak phung pawh hi a dik tawh lo. Political party-a eizawng kan pung chak lutuk te, tualchhung/veng chhunga roreltu aṭanga ram roreltu MLA-te lam ringawt ngaihtuah nan kan hun hlu tak kan hmang zo ta!

- F. Vanlalpeka