Pu Lalduhawma thusawi – ILP leh Mizoram Peace Accord

Mizoram 'sawrkar' leh India ‘sawrkar’ inremna a ni e, a ni lo ve, tih lam chu ka sawi tum ber a ni ve lo. A intibuaiate ber pahnihte inrem kha Mizo zawng zawngte duh dan a ni a, mahse, an inremna thuthlung erawh kha chu Mizo zawng zawngte duh dan a ni vek kher lo tih lam zawk a ni keia sawi tum ber chu. Chutiang lam deuh tho chu Pu Lalduhawma sawi tum dan leh a rilrua awm dan pawh chu a nih duh hmel ka lo ti ve deuh a. Pu Lalduhawma khan 'sawrkar' tih kha han telh palh zauh lovin, Mizoram leh emaw, Mizote leh India sawrkar inremna a ni lo, han ti zawk phei se la chuan, sawisel tur ringawt lo changtute tan chuan sawi tur a tam lutuk lo deuh ngei ang.

Pu Lalduhawma'n ILP leh Mizoram Peace Accord a sawi dan kha a tihsual leh tihsual loh emaw, a sawi sual leh sawi sual loh emaw tumahin kan sawi thei tak tak lo. A nihna takah chuan, thil kha a nihna ang tak takin, a ruh langin a sawi zawk a ni. Chu chu party politic kheltute leh mahni party lam chan tihṭhat tum ngar ngartute, Pu Lalduhawma leh ZPM beihna tur lo zawng ngartute tan chuan amah leh ZPM sawichhiatna remchang lutuk, mipui rilru no kaih hersak tum nana remchang ṭha a ni mai si a nih kha. Mahse, chuti tehchiam chuan mipui rilru chu a phâwklêk ta chuang lem lo a ang. A chhan chu, khatiang thil kha chu tun hma atang tawhin mi tam takin sawi dan chi hrang hrang, kil hrang hrang aṭanga an lo sawi fo tawh hnu, mipuiin kan lo hriat fo tawh hnu a ni tlat.

Inremna siam leh tura intibuaite kha tute nge? MNF leh India sawrkar an ni lo em ni? India laka buaina siamtute chu MNF an ni lo em ni? Chumi avang chuan Mizoram chu rambuai hrehawm em em mai a lo ni ta a ni lo em ni? Chu rambuai avanga tawrhna rapthlak tak tak Mizote’n kan tawrh chu a hrehawm zozai tawh em mai, India sawrkar leh MNF te hi intibuai tawh lovin, engti zawng pawhin inrem tawh teh u, tiin Mizo mipuite’n mangang takin kan lo au zawk a ni. Chumi tur chuan kawng hrang hrangin mi hrang hrangin kan thiamna leh theihna zâwn ṭheuhah nasa takin hma kan la ta ṭheuh a ni zawk.

Kha inremna kha India leh Mizoram inremna lo ni ta ang se, a tir aṭangin Mizoram chuan eng dinhmun leh eng emaw phût neiin emaw, India lakah lungawi lohna kan lo nei tawh rêng em ni? Mizoram hi nghet taka India ram bung khat nih ve tawh kan duh tiin India sawrkar hi kan lo nawr fo tawh ṭhin em ni? UT emaw, state emaw nih ve hi kan phû ve tawh lutuk a, min nihtir ve tawh rawh u, tiin buaina kan lo siam ṭhin tawh reng em ni? Article 371 ang hi min neihtir ve tawh rawh u, tiin buaina kan lo siam thin reng em ni? ILP hi in rawn hlîp dawn a nih pawhin min rawn hrilh ve hrim hrim dawn nia aw, tiin kan lo dil tluk tluk tawh thin em ni?

Kha inremna kha India sawrkar leh Mizoram inremna tur ni ta se chuan, Mizoram chuan kan ram tana ṭha tur leh duhthusam ṭha tak tak hlir kan demand ang chu. British colony anga awm kan duh leh tawh zawk, India ram hmun dang anga kawng ṭha lutuk neih ve kan duh tawh, industry lianpui pui leh power plant turu tak tak min siamsak nghal rawh u, tihte leh thil dang dang pawh dilin buaina kan siam ang a. Anni'n, e khai, buai tawh lovin inrem tawh ila, in duh zawng zawng chu kan rawn tihsak vek ang che u, tiin India leh Mizoram chuan inremna an siam ta em ni? Kha inremnaa telh tur khan Mizo mipuite khan kha kum 20 chhung khan eng kan duhthusam chu nge India sawrkar hnenah khan kan lo dil ngat ngat tawh ṭhin a, chumi duh avang chuan buaina kan lo siam thin tawh em ni?

Ngaihtuah chiang duh lovin MNF-in India lakah independence a sual a. Khatihlai khan Mizo nâwlpui kha chu la hawizau lo tak, khawvel leh politic phei chu la hre thui lo ve tak mai kan la ni si a. Chumi tak chu MNF chuan hmang ṭangkaiin thiam tak maiin Mizo rilru huaisen leh hnam chhan tina em emtute thinlung chu an han kaitho ta a. Thu ngaihnobei em em mai leh thu lairil fan thei ngei tur chi chu Mizote thinlung nona lai takah chuan an han chhun luh takah chuan, Mizote thinlungah chuan India vai huatna thisen chu a lo luang khat zo ta a. Mizo zawng zawng deuhthawte thinlung leh thisen chu khatihlaia MNF hmangaihna leh ngaihsannain a lo khat zo ta a ni. MNF thil tih apiang chu kan ram tana ṭha ber tur hlir ni turah kan lo ngai vek mai zel a, independencec pawh hmu tak tak thei mai turah kan lo inngai ṭhin a nih kha. MNF ho awm dan apiang leh an thu apiang chu íhé lovin India sipai hlau chung chung leh, mahni tawrhna tur leh mahni nunna hial pawh dahkham ngam khawp pawhin kan vai khan kan lo ti zel ta mai ṭhin a nih kha. A ṭhente erawh chu anmahni MNF ho hlauh avang leh min vau vanga tihte pawh a awm bawk ang. Hlauh loh theih kha an ni lo reng bawk si a.

MNF-te’n an thil tum an tih hma daih aṭang tawh khan mi hawizau leh mi fing hmasa, chinchang ngaihtuah thiam pha ho, tu tute emaw kha chuan khatiang thil kha ti lo tur leh, engmah ni tak tak tur si lo, tawrhna nasa tak thlentirtu tur a nihzia an lo sawi lawk tawh a. Nimahsela, MNF chuan an thil tum chu an ti ta tho. Kum 1966 March thla tir aṭang chuan India chu an han do ve ta ngawt a nih kha.

Khatia independence sual hming pua India an do ṭan tirh lai vel leh, hun eng emawti lai vel thleng pawh khan mi ṭhenkhat chuan an thil tih chu engmah lo mai a nih tur thute pawh kha an la sawi reng tho a. Mahse, an tih luih zel tho si avang khan mi ṭhenkhat phei chuan ṭawngkam ngeiawm tak tak leh elsên tak takin an ṭawng khum ta hial rêng a ni.

Independence sual hming pu chung chuan MNF chuan India chu a do ta ngei mai a. Nimahsela, an thil tih dan leh an thil tum chu thil tih chi a ni lo tih an hotu lawk ṭhenkhatte chuan an hre ta nge, a hria ṭhenkhatte erawhin an hre duh lo der lui nge, engvang chiah nge tih pawh keinni ang chuan kan hriat ve phak loh lai khan, MNF ho chu anmahni leh anmahni kha an lo buai zo ta a. An inman tawn a, an inthat tawn vel ta a lo nih tak kha. India nena buai ai mah khan anmahni kar buaina thawm kha a ring zawk ta fo mai ṭhin a ni. Shillong Wards Lake kama thil thleng rapthlak tak phei kha chu vawiin thleng hian pawi hi ka la tihpui em em reng a ni. Independence sual buaia buai ai mah khan, India nena inbiak dan tur vel buaia buaite kha an ang ta ber zawk ni te khan a lang ta bawk si.

Chutihlai, independence sual pawh ni mumal tawh mang hlei lova eng eng emaw buaia an awm tawh lai chuan, Mizoram lamah lah chuan India sawrkar leh MNF te intihbuai avang chuan mipuite chu tuboh leh dolung inkara lêng ang kan lo la ni reng tho bawk si a. Zoram mipuite chuan kil tin kil tangah, hmun tin hmun tangah, tawrhna rapthlak leh tihduhdahna hrehawm tak takte chu kan lo la tuar bâng thei chuang si lo.

Chutihlai mek chuan, khawvel ṭhang zelah Zofate pawh kan hawi zau chho ve ta zel a, thil awmzia leh thil nihna tak kan lo hrethiam chho ve ta zel bawk si a. Tichuan, kan ram awm dan leh kan dinhmun mekte chu kan han en chiang ṭhin a, ṭul lova hrehawm tawrhna mai, hmasawnna leh nun tiṭhuanawptu mai a ni tih kan lo hre chho ve ta zel a ni. Mizo fate chuan kan awm dan leh kan tawrhna zozaite chu tâwk tawh se kan ti ta a, nun zalenna leh hmasawnna dâltu mai mai, Mizote hian khua kan tlai phah mai mai zel dawn a ni tih kan lo hriat tak avang chuan, MNF leh India sawrkar chu engti kawng zawng pawhin inrem tawh teh u, tiin kil tin aṭangin kan lo au ta chuah chuah mai a ni.

A bul aṭanga buaina siamtute chu tute pawh lo ni rawh se, buaina an siam chhan pawh chu eng pawh lo ni rawh se, he buaina tuartu Zofate hian hrehawm kan tih tawh em avang hian engang inremna pawh nei ula, kan manganna leh kan buaina hi a tawp dawn phawt chuan, thawpik taka hun rei tak kan lo awm tawhna hmun he thim chhah tak hnuai aṭanga min hruai chhuah theih phawt chuan Zofate hi kan lawm em em dawn tho a. In inremna turah pawh chuan Mizote hian engmah phût kan nei ve lo va, intibuai tawh lova in inrem theihna engpawh kha kan duh ber chu a ni e. Chuvangin, eng inremna pawh siam ula, chu inremna thlentute chu tu pawh ni se, Zofate hian kan chawimawi dawn a ni. Eng inremna pawh, eng sa lu pawh, tute pawhin in rawn hawn theih phawt chuan sa lu chu a kaptu inah kan tar ang, kan ti mai a ni lawm ni kha?

Chuti chuan, eng eng thute emaw chu ziah hnanin, India sawrkar leh MNF chuan 1986 June ni 30 zanlaiah intibuai tawh lo tura inremna an lo ziak ta a ni lo em ni? Chu baka India sawrkar leh MNF te inremna dang a awm thei dawn chuang em ni? Inremna ziah kha Mizoram leh India inremna emaw, India leh Mizote inremna emaw ni turin Mizo mipuite khan inremnaa telh tur khan eng rawtna nge kan lo neih ve rêng rêng le? A inrem lote kha inrem tawh rawh se kan ti em em mai chauh a ni. Chutiang thil mi tinin kan hriat sa vek chu Pu Lalduhawma khan a ruh langin a rawn sawi ta mai zawk a nih kha.

Amaherawhchu, kan Zoram tibuaitu MNF hote kha Mizo vek an nih tho avang leh, a tuartu pawh Zofate kan nih miau si avangin, Mizote leh India sawrkar inremna tih pawh a dik tho va; a tuartu ram pawh Mizoram a nih miau avangin Mizoram leh India inremna tih pawh a dik tho. Chutia a intibuaia berte an lo inrem dawn takah chuan a tu lam ve ve pawh, a sawrkar anga tih tur tam tak a lo awm dawn takah chuan, a tu ve ve lama sawrkar aiawh mi pawimawhte chuan chu inremna chu an sign ve a ngaih miau avangin, India sawrkar leh Mizoram sawrkar inremna tih pawhin a dik tho bawk.

Pu Lalduhawma khan thil dik lo hulhual leh dâwt muhlûm a sawi niin a lang lo. Pu Lalduhawma khan kha inremna kha sawi bawrhbân a tum lam ni lovin, hun chu nei se, tuna ka sawi dan ang lampang thova sawi hi a tum dan emaw, tuna ka sawi dan ang tho hi a rilrua thil awm dan ang chu a nih ve duh tho hmel te ka lo ti ve deuh a ni. A chhan chu, kha rambuai hrehawm lutuk tuartu Zofate khan kan nin em em, rambuai titawp tura Pu Lalduhawma beih nasatzia kan hriat ṭheuh kha. London-ah te zuk kal vang vangin, tape recorder hmangin Pu Laldenga thu leh hla zuk la vang vangin, Zoram dung leh vâng a fan kualpui a. Khatihlai kha chuan mi tinin Pu Lalduhawma kha kan ngaihven a, a lakah beiseina kan nei thup ṭhin a nih kha.

ILP chungchang pawh kha, thu dik tak awm sa reng chu a ruh langin a rawn sawi a ni leh mai. ILP hi min hlihsak se, a tihna lam ni lovin, he kan thil neih hlu tak ILP hi vai ho hian hnawk an tih em avangin India hian min hlihsak duh mai ang tih a hlauh avang zawkin, min hlihsak mai theih dan te chu ṭhahnemngai takin a rawn sawi mai a nih hmel zawk. ILP kan neih zel theih nan fimkhur taka kan kalpui a ṭul thu a rawn sawi mai zawk a ni tih chu mi thluak ṭha pangngai tan chuan hai chi emaw ni dawn le? ILP chu nghet taka kan neih reng theih nan chuan Peace Accord pawh a duhkhawp loh thu a rawn sawi lang mai ta a ni mai lo em ni? Mi rilru hrisel pangngai tan Pu Lalduhawma thusawi kha lo huat viau tur leh lo ngaih kawih luih tlat tur a awm vak em ni le? Chief Minister Pu Lalduhawma hian kan thil neih hlu tak ILP hi vai ho hian min hlihsak se chu a ti lul lo vang tih chu kan hrethiam vek tho turah chuan ngai phawt mai ang aw.

Aw le, khatia Mizoramin independence suala India kan han do ve ta ngawt mai kha kan tih tur reng a ni em? Kan ti fuh em? Kan hlawkpui em? Kan thatpui nge kan chhiatpui ta hle zawk? Inhnialna tawp hleithei tawh lo tur a ni. Rûl chauh lo hi chuan, thil engpawh mai hian ṭhatna lai leh ṭhat lohna lai an lo nei ve deuh zel mai a. Mahse, rûl erawh hi chuan ṭhatna lai a neih awm reng reng kei chuan ka hre ve thei lo. Rûl hmangaihtute leh rûl thlavang hauhtute chuan rûl ṭhatzia sawi tur an hre teuh ngei ang. Chutiang bawkin Mizoram buai pawh kha hrehawm tuar nasa hle mah ila, kan tawrhna zozai leh a ṭhat lohna lam chu tam fe zawk pawh ni ta se, inhnial buai nan hmang tawh lovin, kan tuar a, kan tuar zo tawh bawk a, a lo ṭhatna lai awm thei ang angte hi i ngaihtuah ṭhin tawh zawk mai ang u. A ṭhatna lai awm chhunte pawh vawn nun zel tum bawk ila. Mahse, mahni nu leh pa, mahni nupui pasal, mahni, fanu fapa emaw rapthlak tak taka sawisak leh an thahsakte ho chuan a ṭhatna lai sawi harsa an ti viau maithei bawk.

Hmâna India kan do ṭan tirh lai vel kha chuan Mizo zawng zawng thisen leh thinlung kha ram leh hnam, nationalism tan liau liaua khat a ni a. Ramhnuaia chhuak hnam sipaite pawh kha ram leh hnam tan chauhva an nunna chân huama kalte an ni. Khatihlai kha chuan Mizo zawng zawng khan engpawh huamin Mizo hnam rilru MNF thlarau dik tak kha kan chang vek a ni ber mai. Mahse, chu thlarau chuan zawi zawiin min kalsan hret hret a. Pu Lalduhawma chuan India nen inremna an ziah rual khan MNF hmasa chu a tâwp tawh a ni a ti a. Kei chuan inremna an ziah hma daih kum tam tak aṭang tawh khan, mi hawi zau hmasa leh hrethiam hmasa apiangte chuan MNF thlarau hmasa kha an thlah chho ta zel a ni ka ti ve thung. Tichuan, a tawpna tak tak chu inremna ziah kha a ni ta a ni.

Chuvangin, vawiina mahni ropui nan chauh leh mahni pumpui tan chauhva politic kheltute, politic chu hausak tum nan chauhva hman tumtute hi chuan, hmâna Mizo hnam rilru, MNF thlarau dik tak hming kha chu rawn chhâl fo tawh lo se la, Mizote thinlunga hmâna Mizo hnam rilru MNF thlarau dik tak ngaihsanna pawh an rawn tinêpin an tihbawrhbân phah zo zawk a. Hmana Mizo hnam rilru MNF rilru dik tak zahawmna leh kan ngaihsanna pawh an rawn tihlum zo vek takngial dawn e. Hmâna Mizo hnam rilru MNF thlarau dik tak changtute tawrhna zozai leh an thlarau pawh an zahawm lutuk.

Sawrkarin ngun taka a ngaihtuah leh a chhût hnua kan ram leh sawrkar tana ṭha zawk tur leh hlawk zawk tur nia a hriat, thil ṭhenkhat mi dang kuta hlan mai ṭha zawka a hriatte hi MNF ho lah hian ngeiawm tak leh ṭawngkam uchuak tak hian, ‘ram ro hlu hralh’ an lo ti thlazen a. Anni pawh sawrkar se, ngun taka ram leh sawrkar tan an ngaihtuah peih ve phawt chuan an tih ve duh tur tho pawh hi a nih hmel si. Nimahsela, anni chuan tlachawp mahni tana pawisa tur bak an ngaihtuah peih lo a ni ang chu, an sawrkar lai pawhin PSU ṭhenkhat pawh nasa taka hloh zawkin an kaltir char char duh tho. Ro hlu hralh dik tak zawk chu Kolkata Mizoram House mai ni lovin, Mizoram hi nghet takin India ram bung khat a ni e, tih sign hnantute hi kan ram ro hlu mai ni lovin, kan ram pumpui Mizoram hralhtute chu an ni zawk mai lo maw?

- K. Hmingthankaia