Written by
- B. Lalthangliana

GOVT. HRANGBANA COLLEGE LEH ARCHIVES

Kum 1980 a din Govt. Hrangbana College hian Archives a din ve a. A dangdai deuh avang leh mi dangte tan pawh hman ṭangkai theih a nih dan te nen, bul ṭana tih changtlun a nih zel dan te tawi deuhin i lo sawi teh ang.

Kum 2005 khan ‘Silver Jubilee’ hlim takin ni thum lai kan lawm a. Kan sum thawh khawm a ṭhahnem deuh avangin a bang nual a. Tichuan Staff Meeting-ah chuan sum la awm chuan ARCHIVES din rawtna phur taka neih a ni a. Tichuan lungrual taka rel thluk a ni ta a.

Chutih laia kan Principal Pu R. Zatlaian min phurpui bawk a, hetiang hian Archives Committee siam a ni nghal a,

Chairman – B. Lalthangliana

Secretary - Judy Lalremruati

Treasurer - Lalrinawma

Member-te - Ramhamngaiha Ralte

- R. Lallianzuala

- Lalthlamuani

- C. Vanlallawma

te an ni hlawm.

Thawh Khatna

Hetianga committee fel taka din a nih hnu hian hna hmasa berah Almaira lian ṭha tak siamtir a ni a. Chutah chuan Govt. Hrangbana College Annual Magazine hmuh theih ang ang te leh Govt. Hrangbana College- a thawk Lecturer- te lehkhabu ziahte a awm thei ang te dah a ni a.

Tin, ama mimal tuina leh ṭhahnemngaih vanga chairman-in kum tam deuh aṭanga a lo lak khawm Mizo leh Vai Chanchinbu 1904-1935 te, Mizo Zirlai Pawl Chanchinbu (MZP) 1939-1972 (a indawtin a kim biai lo) chu, committee-in uluk taka a ngaihtuah hnuin, ngun taka Xerox-in a kâwm khawnga siama seng luh a ni a. Chairman-in a lo kawl sakeibaknei kartin chanchinbu leh hla phuah thiam ṭhenkhatte thlalak dah a ni bawk. Kei chu kum 2011-ah pension- in ka chhuak ve ta a. A hnua mite pawhin tlem tlemin an rawn chhunzawm ve zel a ni.

Thawh Hnihna

Loh theih loh avangin mimal chungchangah inthlahrung takin lut zawk ila. Ka kumte a lo tam ve ta deuh a, lehkhabu thar ziak dawn tawh loa ka inrin avangin, hlim leh nuam titaka kum 24 lai ka lo thawhna Govt. Hrangbana College- a kan dinho Archives-ah lehkhabu hlu leh pawimawh te hlan ka duh thu tuna Mizo Department-a thawkte hnenah ka sawi a. Anniho chu an lawm hle a. A bika dah nan Steel Almara ṭha tak an lei a. Ni 11 August 2025 ( Thawhlehni) khan hlim takin kan inhlan ta a.

Chung kan inhlan lehkhabu pawimawh zualte chu, a tawi zawngin tarlang ila: Chin Resistance to the British, 1972; Siyin in British Period 1888-1948, 1972; Christian Missions in the N. Chin Hills Since 1899, 1974; History of Zo, 1977; Kanpalet Administration 1886-1948, 1977; History of Lai, 1981; Social Economics in N. Chin Hills, 1848-1980, 1982; Christian Missions in the S. Chin Hills Since 1925, 1982; Administration of Chin Special Division 1948-1962, 1985; Matu Tribe–History & Culture, 1998 te a ni hlawm a.

Hengte hi Mandalay University History Department–MA dawnna a tana Full Theisis a ni hlawm a. Prof. Than Tun, MA, BL, Ph.D . (London) kaihhruainna hnuaia ziakte a nih avangin rin tlak leh pawm nuam tak tura ngaih a ni. Tin, Gazetteer of Upper Burma & Shan State Vol. 1, 2, 3, 4, 1901; hei hi lehkhabu vâng tak a ni a, a hlu hle, dah tel a ni.

No.1 Basic Education High School, Halkha Golden Jubilee 1950-2000 Magazine, 2002; Tedim Basic Education High School No. 1 Golden Jubilee Commemorative Magazine 1948-1998; Falam High School Diamond Magazine 1906-1981, 1983 te pawh dah tel a ni a. Zirna lama Chin Hills bul tan dan leh hmasawn zel dan chhui nan a ṭangkai hlawm hle a, phek 500 aia tam mah a ni hlawm a, chhiar ngat ngat tham a tling.

Hengte hi Sap ṭawng leh Mizo hnahthlak chi (clan) peng hrang hrang tawnga ziakte a ni hlawm a. A tam ber chu Kawl ṭawnga ziak a ni a. Tunlaiin thiamna a sâng a, mi taima tan chuan AI hmanga chhiar theih leh hman ṭangkai theih vek a ni.

Keia sulhnu ve te pawh seng luh ve a ni nual a. Chungte chu a tlangpuiin sawi ila, Essay te, Article te leh Seminar paper ka ziah ve te chu, tun hma deuh chuan kuta ziah a ni a, tun hnu deuhah Type Writer-in ka chhu a, File ka siam a, ‘Ho Mai Mai’ ka vuah a, sawm dawn lai a tling ve nghe nghe. Tin, mi dang ziak, ṭha ka tih vanga ka lak khawm, File–ah roh taka ka lo dahte a tel bawk.

Tin, keima lehkhabu ziak, lian lem lo, phek 350-400 vel tling tur Mss-te pawh dah tel a ni a. Chung zing ‘India, Burma & Bangladesh-a MIZO CHANCHIN’ bu lian leh, ‘Zoram Encyclopaedia’ te chu a chhah ve khawp mai a, taima taka beih ngat ngat a nihzia a entu apiangin an chiang hle awm e.

Thawh Thumna

Hemi atan hian ṭhenkhat chuan ngaihtuahna an seng ṭan deuh nghal a. Tuna Archives Committee-a telte phei hi chuan an vei ṭan viau ngei ang. Kei pawhin dah ngei tura ka ngaih, tuna ka la khekkhal rih a awm nual a. Chung zinga mi tlema zawng tarlang ila.

Mizo chanchin ziaktu hmasate khan Mizorama ‘Lung Hriamhrei’ thu hi an ziak ngai lo a. Kei hian ka theih ang angin ka dap a, 14(sawm leh pali) lai ka la khawm a.

Mizo ṭawnga chanchinbu hmasa ber ‘Mizo Chanchin Laihsui 1898’ te, Pu Buanga ‘Log Book 1903-1935’ te, ‘Ramthar’ chanchinbu, Rangoon, 1961 te, Zikpuii Pa ‘Nunna Kawngṭhuampuiah’ Mss te, James Dokhuma ‘Thla Hleng Zan’ Mss te, Rokunga ‘ Thalai Hla Bu’ Mss te, Vankhama Hla Bu Mss te, R.L. Kamlala kutziak hla bu leh a dangte nen dah luha Archives hi tih changtlun deuh deuh tum a ni.

A sei lutuk mai dawn, a tlang lo kawm dawn tawh mai ila. He Archives- a seng luh tawh, a bik takin Thesis-te hi Chin Hills chungchanga History, Culture leh Language te chhuia zir chiang duh tan chuan pan loh chi a ni dawn lo a, Mandalay University History Department tih lohah chuan lehkhabu standard text tling dahna awm chhun niin a lang. MZU te, ICFAI te leh State University ding thar turah te hian Research bei duh an la tam deuh deuh dawn a. He Archives hi ropui leh chhuanawm tak chu a ni lo mai thei, mahse Archives ṭangkai leh pawimawh ve tak, hlu ve tak a nih mial kan beisei a ni.

- B. Lalthangliana