Ṭhangthar nun ning Ṭhasiama
Tukin chu 'Thangthar nun ning Thasiama' tih hi ka ngaihtuah teh daih a, chu thil ka ngaihtuah chhan chu he ti ang hi a ni.
Whatsapp group-ah mi pakhat hian "Tun hnai chhova kan thawhpui pension chhuak tate kha ka ui hlawm ngawt mai, kan officer te pawh khan an ai a upa, hna hniam tete thawkte pawh kha an zah der thiam em em a, "Pu, Lian, U Kung, khawngaihin hei hi lo ti lawk ta che, khawngaihin chu chu min lo va tih sak lawk hman a ngem le" an ti a. Hna hniam thawkte pawh khan Mizo tlawmngaihnate an nei nasa in "Ka senior, kan lo tih hrep tawh hnu" tihte kha an ching ve lova, tute pawh kha an care thiam em em thin a, an ngaihawm tak zet a ni" tih thu a rawn post a, chu thu rawn comment tu nula pakhat chuan "Ai a Upa zah hi an han sawi ve teh chhen hlawm a, zah awm mi leh mi lo hi an awm ve a, mi zahawm hi chu 'Zah rawh' va tih hran ngai lo hian kan zah mai a ni" a rawn ti a. Chu chuan ka ngaihtuahna a hruai ta deuh a ni.
Tum khat chu kan thawhpui tlangval pakhat hian a Pa rual fe mai, pension tep tawh hnenah hian "Hnuna khawimaw kuhva min lo pe teh" a ti a, Pu Hnuna chuan a pe a, chu tlangval chuan "Khawimaw meizial min lo pe leh teh" a ti a, ngawi rengin meizial pawh chu a pe ve leh mai a. Chu tlangval bawk chuan "Liter te min pe tel ta che, ti ringawt ten a zuk theih dawn a mi" a ti a. Liter pawh chu a pe leh mai a.
Pu Hnuna a kal kian hnu chuan tlangval hnenah chuan "Pu Hnuna kha i pa rual, i pa rual pawh ni lo, i pu rual zet ani a, thil i dil duh anih pawhin tha takin dil ta che' ka ti a "Tha takin ka dil lo a mi" a ti a, 'A dil tu zawkin i tawngkam hman kha thil diltu tawngkam i hman loh kha, thupe tawngkam a nih kha i hman' ka ti a. "Hnuna kha maw! ka zahna chhan tur reng ka hre lo, ka zah tur leh ka zah loh tur hi chu ka hre ve, kan aia upa an nih vanga mi ka zah ngawt na chhan tur ka hre lo" a ti a.
Aia upa te hi chhan awmin kan zah tur; tihna lam a ni lova, Mizo society a ni a, Mizo kher lo hnam dangte hlei hlei hian aia upate hi an zah, hnam changkang apiangin midangte an zah thiam a sin, nang pawh Pu Hnuna aia lehkha thiam fe zawk i ni a, a polite lo zawk i nih der kha, Pu Rokunga hla "Aia upa te zahthiamin an thute awihin zawp fo rawh Pi Pu-te ro thil hlu a ni, aia upate zah thiam rawh' tih Mizo hla hlu' an tihte khe i hre ve lawm mi" ka ti a, ka thu sawi chu a ngai thla zui peih lova min kal san ta.
Aizawl-a English Medium School then khat a School naupang city bus chuang hi, sap tawng an thiam teh lul nen, aia upa te an care lovin, thutna ken nachang pawh an hre lo" tih thu ka hre thin. Kan English medium thaa an zirtirtute hian an naupangte hnenah hian manner and etiquette te, Mizo society leh custom, nitin nuna han hma mai theih thilte hi an hrilh ngai lo em ma ni le ! tih mai a awl dawn a lawm le.
Office pakhata senior zawkte zahawm thu comment tu in "Aia upa an nih vanga zah ngawt na chhan tur a hriat loh thu leh zahawm chu hrilh ngai lovin kan hre ve'" a tih ang deuh hian kan thangtharte leh heng English medium School-a mi hausa tak tak fate hian city bus a lo chuang ve, an ai a Upa, an hmel han en a zahawm vak hmel bik lohte chu han zah a, han care chu tul an ti lova, chuan man ka pe a, thutna ka ken a tulna reng ka hre lo" an ti a ni mai thei.
Thangthar nun ning Thasiama kha, a naupan lai leh a thih hun lai chheh vela thangthar nun kha eng ang takin nge a danglam kan hriat sat lova, Thasiama hi kum 1780-1830 vel niin an sawi a, kha tih hun lai civilisation kha chu ti taka han nin tur khawpa danglam nasa ni chuan a rinawm si lohva mahse, history-ah kan hmu tlat si a ni.
Thasiama ang deuh hian tun lai kan thangtharte hian zah tur leh zah loh tur chu hre veah an inngai niin a lang. Mizo tribal society-a tlawmngaihna lo tlahniam ta hi zirna (education) vang niin a rin theih. Zirna(thiamna) chuan kum lama naupang zawkte kha dinhmun sangah a hung a, kum lama naupang zawkte kha eizawnna hmunah(hna thawhna hmuna) a hotu, a tir theitu zawk an nihna hmun tam tak a awm a, tirtu chuan a tirha chu va zah viau chu a harsa thei mai thei a, Tin, society hrim hrimah mahni aia rethei zawk ngaihnepna a awm thei bawk. Chung kan dinhmun sanna te chuan aia upa zahna a tli tlahniam thei bawk.
Chu ti ang chu nimahse aia Upa zahna hi hausak leh rethei inkarah te, dinhmun san leh hniamahte a innghat lova, office ah peon ai khan a Pu kha naupang hle zawk pawh nise, zah der theihna kawng tam tak a awm ve bawk. Society-ah aia upa zahna kan sawi hi chu mihring a Upa zawk tawh phawt ten kan chan a ni a, Kei paw'n, Nang paw'n tu emaw ai a U zawk, U i nihna vanga zah der i phut hun a awm thei. Tin, kan phut vang ni lovin aia Upa te zah thian hi mahni inchawimawina alwsam tak a ni. Hnam changkang apiangin aia upa zah derna leh mahni mihringpuite zah der an thiam a, hring nunah hian kei aia a upat zawk vanga kei ai a a zahawmna hi mi tin hian kan nei vek a chu mi hrethiam a nun pui thiam apiang chu mi zahawm a ni. A ai a upa leh mahni mihring puite zah thiam mi nun chu a zahawm a, an nun a hmuhnawm a, a Pathian thu bawk a ni.
- Sangtea Khawlhring