Written by
Dr. Lalzahawma Kawlkulh

Lehkhathiam hlawh tlem

Thiamna mil t^wk leh thawh hah dan azira hlawh siam tur nise chu tuna hlawh nei mek zingah hian hlawh hniam lutuk leh sang uchuak an awm ngei ang. Mizoramah chuan sawrkar hnathawk hlawh hi private hnuaia thawkte nen a inthlau em em mai a. Private hnuaiah hian an thiamna milin hnathawkte hlawh pek an ni meuh lo. Private sikul leh mimal sumdawnna hmunah te hian zir sang tak tak, hlawh tlemte tea chhawr mek an tam hle awm e.

Private sikul leh sumdawnna khawii emaw a thawk tur zawnna ‘hnaruak’ chanchinbu-ah kan hmu fo a. Thiamna leh experience duh sang hle siin hlawh beitham tak an tawktarh tlangpui thung. Hnathawkte thiamna mil lo lutuka hniama mi ruai kan hmu ta fo mai. Graduate leh master degree mai bakah Ph.D zo tawhte zingah mamawhna a s^n tawh em avanga hnaruak awm ang ang dila hmuh hmasak apiang thawk rih phawt hi an awm nual a ni. Mahni thiamna mil tur hnathawh tur
ṭha la hmu remchang mai rih lo hi Mizo ṭhalai sang tam tak an awm mek a ni. Tin, hna thawh tur remchang hmu lo, lehkha thiam zir sang si hi an ṭhahnem hle bawk. Anniho - kan ṭhiante hi an thiam t^wk loh vang a ni vek hauh lo a nia.

Thiamna mil lo deuh hna han thawh chuan mahni inrint^wkna te pawh a tlahniam ve thei roh lehnghal a, inkiltawiha mahni insit mai a awl khawp a ni. Tin, lehkhathiam zir sang tak, hlawh tlemte a chhawr chu mi hausa te’n mi mamawhna remchanga laa midangte an rahbehna chi khat a ni chiah a ni. Thil r>ng r>ng hi a ^wm t^wk a awm z>l a; thiamna phu t^wk hlawh p>k hi a ruaitu (employer) mawhphurhna a ni a, chu chu a thawktu (employee) chanvo a ni ve bawk. A ruaitute hian an rawihte thiamna mil tawk hlawh an pek theih dawn loh chuan hnaruak an chhuahin ph<t sang lutuk lo mai se; emaw, chumi mil t^wka hna thawh ni mai se. Chu chu kan mihring-pui te dikna chanvo zahsakna hmanraw pawimawh tak a ni ve tlat.

Miin lehkha zirin graduate emaw master degree a zawh tawh chuan anmahni tal inch^wm ve tawh turin kan beisei deuh ngh^l mai a, thil tih-^wm tak pawh a ni e. Nu leh pa te emaw min ch^wmtute hian kan puitlina ei kan tlina thawhchhuah kan neih ve hun hi an ngh^khlel em em vek a ni. Tin, zirlai tan tak pawh chutiang pawl z^t meuh han zir zawh tawh chuan chhungte ch^wmhlawm nih reng hi a nuam b$k hauh lova. Hetih hunah tak hian hna mumal tak han thawh ve thuai thuai hi kan ch^k em em lehzual a, chhunglam leh pawnlam aṭangin nawrna (pressure) a awm nasa hle ṭhin. Chu hun chu ṭhalaite tan hian hun khirh tak a ni ve tlat a ni.

Ṭhiante leh lehkha zirpui ṭhinte’n hna ṭha an hmuh sap sap laia thawh tur ṭha mumal la neih mai loh hi a hrehawm duh em em bawk si.

Mitin hian kan zir thiamna (quali-fication) mil deuh hna hi kan melhin chulam chu kan bawhzui tlangpui ṭhin. Amaherawhchu, dinhmunin a zir miau loh chuan hnathawh turah han duh tui ve nghal ngawt a theih hauh lova. Hna ṭha kan tihte lah hi mitin daih a awm tak tak si lo. Dinhmun awhawma awm mekte hian he hun harsa hi an paltlang deuh vekin a rinawm. Chutih rualin, harsat mangan leh rilru hah hre mumal hauh lo, zir zawh veleha hna ṭha tak hmu nghal ta mai hi an awm ve nual bawk. Engpawh nise, he hun harsaah hian zirlai/ ṭhalai leh nu leh pate’n rilru zau tak, thl$r dan puitling tak kan neih a pawimawh hle mai. Hna ṭha leh hlawh sang z^wk hi mitinin kan thl^khlelh ni mahse, duh hun huna neih mai theih a ni bik lo a. Chutiang hunlai chuan, nu leh pa te pawhin f^ te nawr chiam tur a ni hauh lo.

Sawrkarin ‘minimum rate of wages’ (hnathawkte nitin hlawh hniam ber tur) a bituk thlap hi a ṭha hle mai a [vide No. B.11015/1/2012-LE&IT dated April 8, 2016]. Hei hi private hnuaia hnathawka inchhawr te pawh huam vek tur niawm tak a nih laiin, kan z^wm ṭha vek hauh lo tih a chiang viau a ni. Hna kal pangngai buaipui tur tam tak leh thawktu indaihlohna avangte in sawrkarin dan a siamte hi vil hneh a harsa ve viau a. Chutih rualin, tuna kan sawi mek hi chu d^n satliah a nih loh avangin sawrkar department helam changtu chuan nasa lehzualin ṭan an l^k a pawimawh hle mai. Mipui te pawh hian kan ph^k t^wk ṭheuhin ngaihven bawk ila.

Sawrkar hnuaiah chuan hnathawkte dinhmun (rank) milin hlawh leh ham-
ṭhatna te felfai taka siam a ni. Chu chu sawrkar tan han enzui a awlsam a, tin, a
ṭul anga dan lekkawh a har lem lo. Mahse, private sikul leh sumdawnna dang, mimal kut z^la tla-ah te hi chuan an kalphung a rualkhai lo hle ṭhin. Private hnuaia hnathawktute hlawhbi siam thu-ah hian tu vak mahin dan behchhan mumal an nei meuh lo. Private hnuaia hnathawkte hian a nihna takah chuan ‘sawi ve theih’ an nei ngai meuh lova, duhthlan tur an nei lo a ni ber awm e.

Hnathawka midang ruaitute hian kan ṭhalaite thiamna mila hlawh an p>k theih si loh chuan, hlawh mil t^wka thawh dan kan inzirtir tawh mai dawn em ni le?

- Dr. Lalzahawma Kawlkulh