Pasalṭha Kawlhanga Khawlhring chanchin
Pasalṭha Kawlhanga (1867-1917) hi ṭhangtharte zingah a hming hi a dai mai dawn nia ka hriat avangin a chanchin rawn tarlan ka tum dawn a ni. A hun lai chuan Mizoram hmarchhak bialah pasalṭha Kawlhanga hre lo hi an awm lo niin an sawi ṭhin. Hmanlai pasalṭhate ropuizia te, huaisenzia te, lal leh mipuite thlamuantu an nihzia te, an hlutna leh ropuina hi an hun lai chuan sawi tham a tling a ni tih kan hre ṭheuhin a rinawm. Mahse, ṭhangtharte hi chuan an ropuina leh hlutnate hi hahipin sawi ṭhin mah ila, han ngaihsan vak ngaihna pawh kan hre meuh tawh awm lo ve. Kawlhanga hi an thlahtute aṭanga mi huaisen ral hrât tak leh pasalṭha ramvachal chhuanawm tak tak chhungkua an ni hlawm a. Kawlhanga chanchin, an thlahtute leh a thlahte chanchin bakah, an laichin unau hnaite zinga chanchin nei thamte hi chipchiar deuh hlekin tarlan kan tum dawn a ni.
Kawlhanga hi lal Nikuala pasalṭha a ni a, a hnua Hnahlan leh Hmunhmelṭha khuaa pem ta a ni. Pumraw lian ṭha tak nia sawi a ni a, a san zawng hi feet 6 a tling thuak tura rin a ni. Pa chak leh huaisen tak, sa kap thei tak nia sawi a ni bawk. A tu leh fate leh tuchhuante thlengin pumraw lian ṭha tak leh hleitling tak vek an ni hlawm. Kum 1917-ah Hmunhmelṭhaah a thi a, Kawlhanga lungdawh hi vawiin thlengin hmuh theihin Hmunhmelṭha, Champhai khuaah a la awm a ni.
Pasalṭha Kawlhanga hian ramsial 5, sial 4 leh sa dangte nen a vaiin sa 120 a kap a, mi 10 a that a, sal 3 a man bawk. Pasalṭha, ram lama thangchhuah a ni. A ṭhian kawm ngeih ber chu pasalṭha Ralbilha a ni a, he thu hi pasalṭha Ralbilha nupuiin Kawlhanga tunu Biakchhingi Khawlhring nen an inhmuh tuma a lo hrilh a ni. Pasalṭha Ralbilha nupui hian pasalṭha Kawlhanga tunu hi a lo ṭah khum nasa hle mai a, hmanlai chanchin thil tam tak a lo hrilh nghe nghe a. Sa pêla an ramvah te hian Ralbilha nupui chuan Kawlhanga’n a sa lu lam a kah hian Rabilha te chuan a mawng lam an kap ve chauh ṭhin niin a sawi.
Khawlhanga hming tak hi Kawlthangvunga a ni a, a pa chu Thangsiama (Pasina) niin, a nu chu Nudumi a ni. Nudumi pa chu pasalṭha Chawngduma Tlau a ni. Pianpui farnu Zathangvungi (Thanghangi) a nei. A nuin a boralsan hma avangin a pa hian nupui dang Hlawnthanghluti a nei a, an fate chu Zatintlingi leh Zakhara te an ni. Kawlhanga nuhrawn hian an unau hi an vun a han em avangin a koh duhdahna hming Kawlhanga leh, a farnu a chhang chiah hmingah Thanghangi tih hi an pianpui hming tak aiin an lo pu hlen ta zawk a ni. Kawlhanga nau Zakhara fate hi an rual hle a, unau 12 an ni a, chu'ngte chu: Hranghluta, Hranghlira, Tlanglawma, Khuangchhuani, Hrangṭhuami, Salianthangi, Chhunṭhuami (VL Rawna, IAS nu), Thanchhuma, Hringkungi, Saithana, Chawikungi, K.Lianvela te an ni.
Pasalṭha Kawlhanga thlahtute hi Mivâm hnam pêng Berhvatea thlah kal zel, Lungena thlah Khawlhring an ni a. Ama thlah kal zel leh amah thlahtute inthlahchhawn dan chu hetiang hi a ni: Berhvatea (Mivam), Chûnthanga Mivam (a nupui Lalzaii Biate), Khawlhringa, Lungena, Hauchema (Vanhnuaihauchema), pasalṭha Tluangthanga (Sawngkhara leh Ngamtawna te unau), pasalṭha Zakuala (a nupui Ngunnu-i Halkha), Chhunthanga (Buanchaka), Buantlirha, Alluaia, Chawngkûta (Tualcheng Khawlhring hmun lal), Thangsiama (Pasina), Kawlhanga (Nikuala pasalṭha), Hrangtinkaia (Mangkaia), Saptawna (Health Assistant retired), Lalrohluna, Lalnunpuia.
Kawlhanga nupui chu Kaichhingi Chawngthu Vanchiau a ni a, pasalṭha Vanapa fapa naupang ber Ralduha fanu a ni. Fa 5 an nei a, upat dan indawtin: Hrangchhungi, Ralthatveli, Panglêti, Pangṭhuami, Hrangtinkaia (Mangkaia) an ni. Kawlhanga fapa Mangtinkaia (Mangkaia 1907-1977) pawh ramvachal, sa kap thei tak a ni a, a pa a chhûn hle a, sa a kah zawng zawng 120 a tling hial a ni. A ṭhiante sawi dan phei chuan hei ai hian a kâp tamin an sawi. Amah hi thu uar lo mi tak a ni. Sa pêla a vahte hian chawhmeh zawng ang lekin a insawi ṭhin niin an sawi.
A tute, a tuchhuante thleng pawhin sa kap thei tak tak ramvachal an awm thluah a. Kawlhanga tupa Saptawna (Health Assistant 1929-1996) pawh hi pa sang thlerh thlawrh, feet 5 leh inches 11-a sang niin, sa kap ve thei tak a ni. Kawlhanga tuchhuan Pu Lalrochhuanga Khawlhring (Pa Chhuanga – Saptawna fapa) pawh hi feet 5 leh inches 11-a sang niin ramvachal, sa kap thei tak a la ni a, pasalṭha thlah kal zel a ni tih a la hriat hle. Tunlaiah an sa kah tamzia leh sa kah zat sawi lan chi a nih tawh loh avangin kan sawi lang lo mai chauh a ni e. Kawlhanga tupa hmingah Saptawna tih a put chhan hi a pian ni 28th January, 1929 hian Manding Sap (Commanding Officer)-in an khua Hmunhmelṭha a tlawh ní a nih vang a ni.
Kawlhanga fapa Hrangtinkaia (Mangkaia) hi 1907-ah Hnahlan khuaah piangin, a thih kum hi 24th November, 1977 a ni a, kum 70 a dam. Kum 1914 khan Hmunhmelṭha khuaah a fapa Hrangtinkaia (Mangkaia) hi naupang te kum 7 mi a nih laiin an pem a ni. Kawlhanga fapa Mangkaia nupui chu Tuankhami a ni a, fa 7 an nei. An fate chu an upat dan indawtin: Saptawna, Pangliannguri, Thangzawna, Saimanthangi, Tlangtinhawlvela, Biakchhingi, Thangsiama te an ni a. Kawlhanga fapa Mangkaia hian a pu hming a daih loh nan a fa tlum ber hmingah Thangsiama a sa a ni.
Pasalṭha Kawlhanga hi a vanglaia hmingthang tak a nih avangin a hming chawia hming pu hi an awm nual a; a tu leh fate zingah Pangliannguri, Saimanthangi tih te an sa nawk mai a, a dang pawh an awm nual a ni. Hmunhmelṭha khua VCP hmasa ber Pu Kawlkhuma Chawnghlut (Ka pa putea) pawh khan a hming an sak chhan a sawi dan chuan, pasalṭha Kawlhanga khum turin ‘Kawlkhuma’ tiin an sa niin a sawi. A hming an sak chhan ang ngeiin Pu Kawlkhuma Chawnghlut pawh hi pasalṭha, sa kâp thei tak a ni a, a pa Sathleia (Rabung – Aiduzawl khawchhuak) pawh hi pasalṭha, ram lama thangchhuah ngat a ni. Pu Kawlkhuma Chawnghlut fapa C. Ralauva pawh pasalṭha sa kap thei tak a ni bawk.
Pasalṭha Kawlhanga leh he thu ziaktu inlaichin dan hi han zep tel ila. Ka pu Lalkhuma Khawlhring (Rabung – Aiduzawl khawchhuak) pu (grandfather) Chawngchhinga leh pasalṭha Kawlhanga pa Thangsiama te hi unau pianghmun, thisen inzawm an ni.
Chawngkûta fapate chu Thangsiama (Pasina), Pawihkila leh Chawngchhinga te an ni. Vanhnuailiana Sailo fapa Liankhama Sailo Zawlnghaka a awm laiin in 825 leh silai 140 lai a nei niin, Lalmansap tia koh Bawrhsap (RB McCabe, ICS)-in Mizo lalte dinhmun a chhinchhiahna aṭangin kan hre thei a. Lal Liankhama Sailo hian kum 1872 vel khan chhak lam rál daido atan Tualcheng khawper Khawlhring Hmunah Chawngkûta hoin, Khawlhring hlang in za aia tam mah a dah a, Tualcheng khawper – Khawlhring Hmun lal a ni. Vawiin thlengin helai hmun hi Khawhring Hmun an la ti a. A tlang bulṭhutah tlangval ho inthemthiamsiakna hmun a awm ṭhin a, chu chu Khawlhring ṭawngah ‘ûm nâwng’ an ti.
Chawngkûta hi lal a nih hma hian Liankhama pa Vanhnuailiana, Tualte Vanglai Tualte khawnbawl upa a nih tih kan hre thei bawk. Mi hausa leh pa awm thei tak nia hriat a ni a, ‘Chawngkût Nauawm Hrai’ tih te hi amah atanga rawn chhuak nia sawi a ni. Hmanlaiin ‘Chhimah Hmara, hmarah Chawngkûta, Khawlhring ve ve an hausa lâwt lak’ an lo ti thin bawk (Cited Upa K. Pakunga, Thingsai). Liankhama fapa Hrangchhuana nupui atan Mizoram chhim biala nula hmeltha ber Lalbiaki Sailo an biak ṭuma an palai hruaitu ber chu Chawngkûta Khawlhring a ni (Cited V. Thangchuanga & Jean Ralte)
Kawlhanga pa, Thangsiama nau Chawngchhinga thlahte zingah pawh pasalṭha sa kap ve thei tak tak an awm ve nual a, mahse, Kawlhanga anga ropui chu an awm lo. Ka pu Lalkhuma Khawlhring hian Rabung–Aiduzawl khua atanga Hmunhmeltha, Champhaia an pem luh hnuah hlaiba keipui sûm 9 lai a kâp a, a hun lai chuan lian an ti hle. Tunah a ruhro hmuh tur a awm tawh lo a, a riral zo ta. Ka pu Lalkhuma nau Khuanghnuna leh a fapa K. Lalramthanga te pawh ramvachal, sa kap thei tak an ni.
Kawlhanga pa Thangsiama nau Pawihkila tupa Lalbanga (1896-1972) (Taihuaia 1869-1940 fapa) pawh hi pasalṭha ramvachal, sa kap thei tak a ni a, Vanchengpui/Chhawrtui lal Lalburha Sailo pasalṭha chhuanvawr ber a ni a, sa 310 zet a kap a ni. Pasalṭha Lalbanga fapate chu K. Hranghlira (Ropaliana), Ex-MNA leh Major Hrangdawla te an ni.
Pasalṭha Kawlhanga thlah kal zelte leh a pa laichin unau thlah kal zelte hi Zoram chhung leh pawnah an la inzar pharh a. Kawlhanga tuchhuan Lalnunpuia Khawlhring (Saptawna fapa upa ber Lalrohluna Khawlhring fapa) hian a Pu Saptawna pu, pasalṭha Kawlhanga sa kah tumpangchal lu hi hmuh theihin a chenna in, Electric Veng, Aizawlah a la târ reng a, a ngaihluin roh takin a la kawl tha reng a ni. He a sa lu tar hi a ropui khawp mai a, a lian ṭhain a ki kual chhungah patling 3 an ṭhu leng a ni. Pasalṭha Kawlhanga phûmna hmun tak hi Chawnchhim leh Hmunhmeltha inkarah a ni a, a tuchhuante hian a awmna hmun (Hmunhmeltha Pu Lalsawia te in bul) hi an la chhinchhiah a, an la humhalh ṭha a ni. Pasalṭha Kawlhanga ‘damlai lung’ pawh Hmunhmeltha kawtchhuahah lal lungdawh bulah hmuh theihin a la awm nghe nghe.
SOURCE:
- Biakchhingi Khawlhring (Durtlang, Aizawl) (Pasalṭha Kawlhanga tunu)
- Lalrochhuanga Khawlhring (Pa Chhuanga) (Electric Veng, Aizawl) (Pasalṭha Kawlhanga tuchhuan)
- Lalnunpari (Partei) (Dinthar, Aizawl) (Pasalṭha Kawlhanga tuchhuan)
- Kawlkhuma Chawnghlut (Hmunhmeltha VCP hmasa ber)
- K. Lianvela (Chanmari West) (Pasalṭha Kawlhanga nau Lalkhara fapa)
- Major Hrangdawla (Zemabawk) (Pasalṭha Kawlhanga Patea, Pawihkila tupa)
- K. Rohmingliana, Tuivamit (Retired Physics Lecturer), (Pasalṭha Kawlhanga Patea–Chawngchhinga tuchhuan)
- Khawlhring Lal Lalmichhinga thlah kal zel te.
- Mivam Khawlhring Historical Society
Note: A ziaktu hi pasalṭha Kawlhanga patea–Chhawngchhinga tuchhuan a ni.
- Zohmachhuana Khawlhring, Zarkawt