Rualbanlote leh Charity Model of Disability
Charity Model of Disability hi disability theory tam tak zinga pakhat a ni a. He theory hian rualban lohna hi vanduaina tawpkhawk, mihringte tihnufualtu leh hmasawntir thei lotu niin a sawi. Rualban lohna hi taksa leh rilrua dik lohna awm niin a sawi a, mahnia sum leh pai thawk chhuak thei lo leh chet vel harsat an ni tlangpui niin a sawi a, rualbanlote hi ‘mi pangngai lo’ niin a sawi bawk. He theory hian rualban lohna nei lote hi mi pangngai niin a sawi ve thung. Chuti a nih avang chuan rualbanlote hi mi hnunga kal, khawngaihna leh lainatna nena en tur niin a sawi a, theih ang anga ṭanpuina pek a, dâwm kân leh ṭanpui ngai reng an niin a sawi bawk.
TU NGE MI PANGNGAI?
He theory-in rualbanlote ‘mi pangngai lo’ tia a sawi hi thil dik a ni chiah em? Hna thawk thei lo leh sum la lut thei lo dinhmuna an din avang mai leh chet vel an harsat avang maia mi pangngai lo an nih chuan, rualban lohna nei lote zingah pawh hian mi pangngai lo chu kan kat nuk mai lo maw? Ṭhalai hrisel ṭha si, chhungte thawh chhuah sa ringa awm mai mai, hnathawh tumna nei lo, chhungte puih tumna nei lo, a tui ṭha ṭha ei duh leh tho si, incheina chhuak thar leh lirthei chhuak thar apiang duh ve leh tho site hi mi pangngai huang chhungah kan khung thei meuh ang maw? He theory-in mi pangngai leh pangngai lo teh nana sum thawk chhuak thei lo leh chet vel harsat ringawt a hmang hi a dik chiah lo deuh niin a lang. Rualbanlote zingah pawh hian theihna sang tak tak nei leh an theih ang tawka chhungte châwm an awm nual si a! Ni e, rualbanlo tam tak zingah chet vel leh veivah zung zung harsa tite chu an awm mahna, chumi a nih avanga mi pangngai lo tia sawi hi thil dik lo leh ṭha lo hulhual a niin ka hria!
ṬANPUINA PEK RENG TUR A MI?
Mi dang ṭanpui hi thil ṭha a ni a, mi zawng zawng hian kawng eng emaw zawng takin ṭanpui kan ngai deuh vek awm e. Ṭhenkhat puih ngai kan awm zing deuh ang a, ṭhenkhat puih ngai lutuk lo kan ni bawk ang. Chawhrualin, ṭanpuina leh mi dang puihna mamawh lova mahnia khawsa hrang nalh thei hi mihringte zingah kan awm lo, ti ila kan sawi sual lo ang. Amaherawhchu, charity model of disability-in rualbanlote hi engtiklai pawha ṭanpuina pek tur anga a sawi hi chu a dik chiah loin ka hria. Rualbanlote hi mahni intungding tur leh mahni theihna ngeia ding tura kan duh chuan sum leh paia engtiklai pawha ṭanpui hi chu kawng dik a ni chiah lo. Tin, engtiklai pawha sum leh paia ṭanpuia chhawmdawl reng hi kan thei reng kher dawn chuang lo.
Chu ai chuan, an theih tawka lehkha an zir theih nan kawng kawhhmuh ila, Rights of Persons with Disabilities (RPwD) Act, 2016 in dan hrang hrang a zamte hi zawm ila, ngai pawimawh tlang ila. A bikin Chapter III 16(i) hian rualbanlote chu inthliarhranna awm lovin zirna inte chuan an pawm tur a ni a, mi dangte ang bawkin lehkhate zirin, infiamna lamte leh intihhlimnate an lo zirtir tur a ni, tiin a sawi a. He dan hi uluk taka kan zirchian a, kan zawm chuan rualbanlote’n lehkha zirna hun ṭha leh mi dangte ang bawka lehkhathiam sang tak nih ve theihna an nei dawn a; chu an thiamna zir chhuah chuan mahni intungding zel thei turin a pui dawn a ni. Pawisa pea inṭanpui mâwl tawp ai chuan he dan hi sorkarin a zawm em, mimal zirna in dinte’n an zawm em tihte zir chiang ila a va duhawm dawn em. Sangha pek reng ai chuan anmahni theihna zâwna sangha man dan zirtir kha an tan pawh a hlawkthlak zawk dawn a ni.
RPwD Act, 2016 hnuaia Chapter IV, 19 (1) chuan heti hian a sawi a: ‘Enkawltu sorkar chuan pianphunga rualbanlote hamṭhatna tur leh eizawnna kawnga (vocational) training-na leh hnathawh tur an indap ve theih nan scheme leh programme te an siam tur a ni a, a ṭul dan angin loan-te pawh hriatthiamna (concessional) nena laksak theih reng a ni.’ He thil hi a pawimawh tak zet. Sorkar pawhin rualbanlote anmahnia an din theih nan hma a la mek reng a. Eizawnna an neih ve theih nana training tur siamsakte hi an dinchhuah nana thil pawimawh tawpkhawk a ni. Hetianga training turte hi sorkarin a siamsak a; hengte hi hre lo tam tak an la awm a, a bengvartuah te ṭang thei ila, tichuan, eizawnna kawng an neih theih nan kawng kawhhmuhtu kan ni thei dawn a ni.
Charity model of disability-in rualbanlote hi ṭanpui ngai reng leh sum leh paia puih ngai reng an ni anga a sawi hi a dik famkim chiah lo. Theihna nasa tak an nei a, an thiamna leh theihna te kan hmuhsaka eizawnna kawng an dapna kawnga kan puih theih chuan mi dangte ang bawkin hringnun kawng hi ngil takin an zawh ve thei a ni. Ṭanpuina pek miah loh tur tihna erawh a ni hauh lo. Pawisa pek reng ngai anga kan hmuh tlat chuan kan ngainêp hle tihna a ni daih thei a, chu ai chuan, engtin nge lehkha an zir ve theih ang, eng training nge an tih theih, engtin nge sum an thawh chhuah theih ang, ti ang zawnga kan ṭanpui hian sangha man dan kan zirtir tihna a ni a. Sangha man dan an thiam achinah chuan anmahniin eibar an thawk chhuak ang a, inrintawkna nasa lehzual an nei ang. Tin, mi dangte tan pawha entawn tur thil ṭha hnutchhiahtu an ni thei dawn a, a chhan chu, rualban lohna hi engmah tih theih lohna tihna a ni miau lo a!
- Dr. Lawmsangpuia Ralte, ICSSR Post-Doctoral Fellow, Department of Sociology, Tezpur University