Written by
- R. Lalfakawma
Seling

ROPUILIANI – TRIBAL FREEDOM FIGHTERS MUSEUM

Tûnlai hian Aizawl chhim lam Kelsih khuaah sawn Ministry of Tribal Affairs hnuaiah museum ropui tak, sum tam tak senga siam mek a ni a, hawn an tum hnai a ni âwm e. Khualzin vâkvel pawh “Ni tin mi an thleng, thla tin an tam kum tin an pung zel” tih hla kan sak ṭhin ang mai an nih tak avângin a hlu telh telh mai dawn a. Saw museum ropui tak saw keini ram leilung fate tan a hlu chu thuhran, khualzin mite tan hlei hlei a hlu dawn a ni. Zo fate tan ro hlu tur a nih avâng hian a enkawl kawngah te, vên him kawngahte pawh mi tin kan ṭan tlang a la ngai dawn a ni.

Hmânlai Mizo khaw kawtchhuahah khan Lungdawh hmun an siam ṭhin a. Hetah hian pasalṭha huaisen thi tate chawimawina leh hriat reng nan se lu, sa hrâng lu hrang hrangte an târ ṭhin a. Zu bêl leh vakul chang te an târ a, zawhzazopa diar ṭial te, mangpuan te an zar ṭhin. Lungdawh kiangah lungphun sang leh ropui tak tak an phun bawk. Hêng thilte pawh hi pasalṭha, mi huaisen leh awm theite lung, an damlai lungte pawh a ni ṭhin. An sa kah lu lem te, thangchhuah nana thil ṭul rûlngan leh muvanlai lem te pawh hmuh tur a awm ṭhin a. Hawrawp kan neih hnuah phei chuan a uar zualin an nula ngaih zat thleng thlengin an tar lang ta mai ṭhin a! Ropui tak an ni ropui tak. Khual khaw tan pawh lungdawh hmun aṭang hian an khaw ropui leh ropui loh a hriat theih nghal mai ṭhin a ni.

Ropuiliani – Tribal Freedom Fighters Museum pawh hi lungdawh hmun ang maia pawimawh tur niin Mizote hlimthla tar lanna tur a ni a, uluk a ngai hle. Lal ropui leh huaisen, pasalṭhate lim ṭhahnem tak siam a ni a. Ruahmanna siamtuten an ulukin an zir zau bawk a, an hmai tluak, pianhmang leh inthuamnna zawng zawng thlengin a ang thei ang ber tura siam a ni. A siamtute’n an thiam êm kher bawk a, anmahni hmu pha lo tan pawh anmahni tak tak kha emaw tih mai tur a ni.

Mahse, hêng an thil siam zingah hian Mizo nun nena inmil lo langsar tak a tel palh tlat mai a, chu chu lal nu Ropuiliani leh Vanhnuaithangi te fei an hûmtir tlat mai hi a ni. Mizo hmeichhiate hian râl dona kawngah thâ an thawh ngai si lo va, helai tak hi chu a dikhlel ta a nih hmêl. Kan hnam zia leh nihphung dik tak tar lan theih ni se a ṭhain a duhawm zâwk awm e.

India ram history-a hmeichhe zalenna sualtu langsar Rani Lakshmibai, Rani of Jhansi an tih bawk kha chuan sipai rual a ho tak tak a. Khatihlaia British sipai hotu Field Marshal Sir Hugh Rose-a phei chuan a finna leh remhriatna, huaisennate kha a fak viau a, “The most dangerous of all the rebel leader, the best and bravest of all” a ti hial a ni. Kum 23 mi chauh nia June 1858-a Gwalior indonaa a thih khan sipai thuam a inbel nghe nghe a ni. A lem ziak hrang hrangah pawh kâwlhnám lekin, phâw nena a infam lai a tam a, sakawr chungah indona thuam famkim nen hmuh tur a tam êm êm a ni. Mahse, Mizo hmeichhiate erawh râl beia an chêt thu hriat a ni ngai lo. Râl an lo hnaih chuan nunâu, tar chak lote chu hmun him lamah rang takin an thukru mai ṭhin a nih kha maw le.

Mizo hmeichhiate kha an taimain an fing a, a huaisen êm êm; mahse, ‘Hmeichhe finin tuikhur ral a kâi lo’ an lo ti mathlawn lovin , râl rêl leh beih kawngah te, thlawhhma bawh tur ram leh ram thar/khaw thar zuan kawngah te an inrawlh ve ngai lo. Ram hna thawh kawngah thawk rimin bei ve viau mah se, mipate sah ên saah ram an ṭang ṭhin. In chhung sekrek, ladeh, tui chawi engkim an kut a ni a, an pawimawh êm êm; amaherawhchu, an inhnamhnawih ngai lohna chin kha a awm tlat a ni.

Mizo mipate hi kan hmeichhiate hlamchhiah leh ngaihven ngai loah kan ngai ṭhin a, mahse, chanchin zir chian hian Mizo mipate aia hmeichhiate ngaihsak zâwk hnam dang hi an awm dâwn em ni tih tur a ni. Sâ leh râl kara lêng an nih avângin nunaute himna ngawt kha an ngai pawimawh a, an feh kal leh haw lam rêng rêngah mipain an vêng reng. ‘Mipa leh ar-hluisenin dam rei kan tum vak hlei nêm’ tih thu te hian nunaute tana an inpekna sanzia a hril chiang hle a ni. Sâ leh râl hlauhawm lo hnai se, rang taka che mai thei turin an inring reng a. Hmeichhe hnungah an hmanraw neih ang fei, silai, chempui chêtpui theih mai turin an inring reng ṭhin. Lemziak thiamte’n an tar lang ṭhin a, Mizo hmeichhia chuan êm/paikâwng khat lûka thlâi/thing tuah an phurh laiin, mipate chu an hnungah an hmanrua nen chauh an kal zân zân mai a nih kha. Thatchhiat vânga rit lak loh lam ni lovin, ven him hna an thawh avânga hetianga awm hi an ni. Tûnlai ṭawng takin, kan Mizo mipate kha an lo ‘caring’ thlawt a, tûnlai mipate hian kan tluk ta lo viau zawk a nih hi.

Hmân ni chu tleirâwlho kiangah zawhna chi hrang hrang: Hmeichhia nen nihliap in inzawnin tu nge keng ṭhin? Kawngpuia hmeichhia in kalpuiin khawi lamah nge in kaltir ṭhin? Motor-a in chuan dawnin a luhna tur kawngkhâr vawi khat tal i hawnsak tawh em? Restaurant-a in chawlh dawnin a sîr kil lamah ṭhut luhtir hmasain i ṭhu ve chauh ṭhin em? Tu nge order siam? Thil ei man pêk chungchangah hmeichhia i pektir ngai em? Heng thu vel hi ka zawt mai mai a, mipaho chu an nui tet tet duh chauh nia. Hmeichhe enkawl kawngah chuan kan mâwl lai khan kan fing zâwk a nih hmêl. Tûn ang kum zat tho kum hian han tlangvâl ṭha leh ta ila, min tluk lo deuh dawn a nih hi ka ti fiamthu ta mai mai a ni.

Kan thupui lamah bawk her lut leh ta ila. Hmân deuh lawk khan eng thil emaw fak nan chêraw kân dangdai tak a darh chiam mai a, kan phun sup sup mai a nih kha. Mizo puan leh incheina thilte pawh dawhkân khuh nan kan phal lo va, banga kilh beh mai mai pawh kan remti lo. Hêng thil kan phal loh chhan chu, a nih lohna anga thil lantir kan duh loh vâng a ni.

Kan Mizo lal nu huaisen pahnih Ropuiliani leh Vanhnuaithangi te pawh hi an nih lohna anga tihlan hi kan culture dik tâwk lova pho lanna a nih theih avangin, a harsa lo zawnga tuibûr zûktir a, tiang hawltir leh mai theih ni se a duhawm hle mai. A museum hming tun aia han phuah rem zawk dante erawh sawi kai zel ta lo ila.

- R. Lalfakawma Seling