Written by
Ruata Samte
N.E. Tlangnuam
SCIENCE MI
“Lehkhathiam Distinction chinin Engineer leh Doctor lam an zir a, First Class chinin IAS, IPS, IFS, MCS, MPS, College Professor, etc. Second Class chinin officer tenau leh Pastor hna, Third class chinin Politics an khel etc” tiin fiamthu awmze nei tak an thawh ṭhin. Thu dik vek ni lo mah se a dikna chin thui tak a awm awm mang e.
Amaherawhchu, vawiin-ah chuan he ngaihdan hi a dik ziktluak tawh lo. Kan rorelna-in ah Medical Doctor te, Engineer te, Doctor of philosophy degree nei hialte pawh an thu ta, chu mai a ni lo, Dan lam hriatnaah pawh duai lo tak takte pawh an thu fur mai. Ram hruainaah hian thiamna neih hi a pawimawh hle ang. Thiamna a pawimawh ang bawkin dik taka rorel te, mahni ngaihdan leh duhdan, dik nia kan thinlung leh rilruin min hrilh huai taka dinpui ngamna hi a pawimawh tel hle ang.
Tunhma chuan ‘Science mi’ kan tihho hi ram rorelna inah hian an ṭhu ngai lem lo. An lo ṭhu a nih pawhin pahnih khat bak hi chu an ṭhu ngailo. Mahse, tunah chuan an ṭhu ta fur mai, thil lawmawm tak a ni. Science mite hi ram rorelna-inah thu lem lo mah se, ram inrelbawlnaah hian an pawimawhna a nep ngai lo a, ram hnuk khawihtute an ni mah mah zawk kan ti thei ang.
Kan Engineer, Mizoramah anmahni aia ṭha awm chuang lo te hian ‘Mizoram lung chu a no/ chang lo lutuk a, kawng hi a tlo thei lo’ an tih chuan keini ‘third class’ te chuan ‘a ni maw’ kan ti mai. ‘Mizoram chu ruahtui tlak tamna ram a ni a, fur chhung a rei a, hnathawh theih hun chhung a rei lo, chuvangin hna kan thawk chak thei lo’ an tih pawhin keini ‘third class’ te bawk chuan ‘a ni maw’ kan ti leh mai loh nakah.
Kan Engineer-te’n, building sak tur an han design a, pawisa hmanral tur zawng zawng leh a thawh zawh theih hun chhung tur nen lam an han chhut chhuak leh te hi e, a ropui ka tingawt mai. Hengmite hi ‘science mi’ kan tihte chu an ni. Keini’n Science leh Mathematics te hi Class-X a kan zir bak, a bu pawh a keu a keu chhin leh lo tan chuan ropui tih loh rual a ni lo. ‘Third Class’ lehnghal kha kan nia.
Tichuan, kan Engineer thiam tak tak te’n uluk taka an duan chu an han sa ṭan ta a. Thawh zawh hun chhung tura an chhut chuan a daih lo phawt, a hunin daih lo na na na chu a pawisa in a lo daih lo ve leh a. Chutiang fakaua sak uluk ngai chu building ropui tak a nih kan rin laiin, Sap Missionary ten 1900 chho vela Assam Type In an sak te aia tlo zawk chu sawi loh, sak zawh aṭanga kum hnih khatah a khik hian a khi tuar hlawm a. Cement leh leirawhchan hmanga In sak hi a lo ṭha lo nge? Kan hre lo. A satute In a ropui tulh tulh thung si, Hemite hi Science mi kan tihte chu an ni. Keini ‘Third Class’ te bawk hi kan buai leh.
Keini ‘Third Class’ lo ngaihdanah chuan “Mizoram lung a chang tawk lo a nih chuan a chang awmna kan zawng mai tur a ni emaw lung chang tawk lo pawhin kawng tlo tak siam dan Engineer chuan a ngaihtuah chhuak tur a ni” tihte hi kan ngaihdan mawl tak a ni. Ruah tui a tlak tam avang leh hnathawh theih hun chhung a rei loh avangin ṭhal chhunga hnathawk ṭan nghal thei tura lo inrinlawk nghal awm tak” tih ngaihdan ‘Third Class’ ho ngaihdan tur diktak hi kan lo nei pek a nih chu.
Thingtlang pa Engineer hming pawh hre lo in Chapchar awllen laiin a inchung rawp tawh chu dap in tharin a thlak a, fur ruahtui lo thleng tur atan chuan a lo inpuahchah nachang a hre ve. Chutiang chu ‘Distinction class’ te ngaihdan a lo ni lo pawh a ni ta ve ang.
Engineer chu lehkhathiam a nih avang leh an hna hi mi nawlpui hriatthiam chi a nih loh avangin Principle nghet tak an nei ang a, mi mawl zawk leh thiam lo zawkte pawhin dik lo leh fel hlel deuha thil ti tura an nawr chuan “Mi thiam” an nih avangin dik lo leh fel lo taka tih chu duh turah hian kan ngai thei lo. Mahse, kan ngaihdan hi Engineer tam zawk ngaihdan a lo ni lo a ni mai thei.
Han sawi ta zel ila, kan Doctor chhuanawm tak takte’n MBBS etc. an zir dawna an rilru mawlh hi a ṭhat hmel kan ti. Zirtirtute’n an thiltum an han zawt ang a, “Doctor” tiin inchhuang taka an chhanglai tur hmelte hi ka rilru leh mitthlaah hian a cham veng veng thei.
An rilru-ah hian Missionary rilru tak tak nei chungin an chhang ang a, chutiang rilru nei ngei ni turah pawh keini Third Class ho hi chuan kan lo ngai nghet hmiah a ni. Isua khawvela a awm laia tihdam rawngbawlna hna a thawhte nen kan han khaikhin phei chuan “Isua pate” ah kan ngailo theilo. An hna hi a ropui a, keini aiin anmahni hian an hre chiang zawk zawmah lehnghal ang. MBBS/ BDS/ MD an zir dawna a rilru tur kan han ngaihtuah a. An hna a ropui em avangin sum leh pai te hi an ngaisang/ dah sang lutuk turah te hian kan dah thei lo.
MBBS/ BDS/ MD etc. chu ropui takin an han zir chhuak a, Doctor hna an han thawk ṭan a le. Thingtlang berh te te, Doctor mamawh tak tak te hnenah thawh ai chuan khawpui hi a lo hahdam zawk a, ei leh in a lo tui zawk a. Thingtlang berh tak tak, Doctor mamawh tak tak te hnenah mahni hlawh bak hmuh lohna hmuna Free Clinic neih reng ai chuan, khawpuia mahni hlawh dah that theih nana Clinic hawn chu a lo pawimawh zawk tlat. A lo rei hnu phei chuan, mahni Duty aiin mahni Clinic kha alo pawimawh zawk ta thin a nih kha. Hengmite bawk hi ‘Science Mi’ kan tihte chu an ni.
Doctor hmel kan hmuh a, kan dam sawng sawngte hi thil man hla ni ṭhin kha, mi ṭhenkhat kan hmuh hi chuan ‘kan na a, kan hlau a, kan khur a, kan thisen min dawt chhuahsak ang tih hlauhawm khawpa sum ngainatnaa tlu lut tate hi kan awm nawk ang’ tih hlauhawm tak a ni. Engineer kan hmuh rualin mahni hlawh phu lo-a in leh lo nei turah te kan ngai palh ang tih a va hlauhawm em...
Agriculture leh Horticulture lama kan mithiamte hian thlai chi sem ringawt hi an zir ka ring hauh lo. Chutiang chauh chu an thawk kan tihna pawh a ni hek lo. Vawiina kan ei leh bar dinhmun han en hi chuan kan mithiam te hian tih tur tih tawk loh an nei a ni em le? Kan Vety Doctor te hian Mizo ranvulh mekte hi hlawk zawk leh awlsam zawka vulh dan an ngaihtuah chhuak thiam dawn hian ka hre ṭhin. Australia leh London vela vawk note lak luh hi a hlawk zawk tih hretu chuan Mizo vawk (Tuikuk vawkah te kan chantir mai mai) leh Mizo ar te hi hei aia hlu zawk leh eizawnna tlak zawka vulh theih dan hi an hmuchhuak thiam em em hian ka ring
ṭhin. A chhanchu ‘Science Mi’ an ni tlat.
Heng kan sawi takte hi ‘Science Mi’ kan tih te, zirna lamah pawh mi vantlang chunglama kan dah a, kan ngaihte an ni. Vawiina kan innghahna ropui ka tih loh em em ṭhin chu “Heng mi depde te zingah hian mi fel tak tak an awm ve tho” tih hi a ni. “Heng mi fel tak tak zingah hian mi depde pahnih khat an lo awm palh a ni” tih hi kan innghahna nise a duhawm hle mai.
Mi ṭhenkhat chu an thiamna te, an nihna te, an lehkha zir chhoh dante han chhut vang vang hian thilsual leh ngaihdan sual nei hauh lo turte hian ka ngaihtuah
ṭhin. Mahni aia thiam lo zawk leh mawl zawka an ngaihten thil kalphung ni lo leh dik lo ti tura an tih pawha “dik lo chu dik lo” tingam tura han ngaih mai tur chi te pawh hi an awm ve a ni. Mahse, chutiang chu a lo ni lem lo, eiruk dan kawngte hi kan inhrilh tawn emaw tih mai awl tak a ni.
Sorkar Department ṭhenkhat chu kum 5 chhunga a changtu Minister, vantlangin kan hriat hauh loh, Minister leh Ministry chak em em vang pawh ni lo, Department hotute thawh ṭhat vang liau liau-a sorkar laipui hnen aṭang hnathawh ṭhat chawimawina/ lawmpuina hial dawngte an lo awm ṭhin. A awmzia chu Ministry leh Minister chak em em vang pawh ni lovin, Department mithiamte hian tih tur leh tih loh tur ṭha chu an hre hle a ni, a tih theih awm e.
Sorkar thar kan nei ta. Sorkar thar hian a duh tak tak chuan Mizoram zimte, mipui nuai 10 pel awrh chauh awmna hi chu India rama state entawntlak takah an chhuah thei ngei ang. Chutih rual chuan State hmasawn leh state entawntlak kan nih theihna leh hmasawnna kan sawi apiangin “Science Mite” enkawl department hi a ni zual zel ang. Sorkar hotute pawh hian Science Mite thiamna hi a hman ṭangkai zual zel hi ram hmasawnna atan hian a ṭangkai em em a ni.