Mizorama ADC-te chungah hleih nei takin state sawrkarin ro a rel em ni?
(ADC tan ṭha em em tura kan ngaih leh ka lo chhuan ruk ve em em, kan state-a ZPM sawrkarin RE ADC-te’n an dilna avanga rawtna âwm ang lo lutuk leh half-truth hmanga kan state lu berin Siahaa statement a siam ta mai kha chhan let a ngaiin ka hria a, he article hi Lengpui Airport-a kan flight delay nghah pahin ka ziak ta a ni).
ZPM-in State-a sawrkarna a chan khan beiseina sang tak nen ka lo thlir a. Chief Minister-in ADC-te tana direct funding Assembly House-a a sawite kha hmasawnna tur nia ngaiin, a ngaihthlak a nuam hle a nih kha! State-a ZPM an sawrkar aṭangin kum 3 a tling dawn ta reng mai. Tih tak meuhvin zawhna zawt ta ila–Mizorama ADC-te tan ZPM hi eng nge an danglamna? Chhanna chu–Engmah danglamna a awm hran lo; minister-te leh MLA-te hian Sixth Schedule hnuaia ADC chungchang bikah chuan a mualbo hian an boin a lang.
ADC-te hian chhung lamah fel lohna tam tak kan nei maithei, kan pawm a ni. Mahse, State sawrkar sum sem darh dan system-ah hian hmasawnna tana sum pakhat mah a awm lo hi sawifiah ve a ngaiin ka hria.
India Constitution Sixth Schedule hnuaia Mizorama autonomous district council pathum–Mara Autonomous District Council (MADC), Lai Autonomous District Council (LADC) leh Chakma Autonomous District Council (CADC) te hian Mizorama mihring awm zawng zawng aṭangin 100 zelah 16% (2011 Census) kan awh a, mihring 1.75 lakh vel ADC area-ah hian awm anga chhût a ni. Mizoram chhim lam geographical area zaa 50% aia tam a huam bawk. Chuti chung chuan State Budget Rs. 15,198.76 crore (2025-26)-ah ADC pathum tan Rs. 750-800 crore vel chauh dah a ni a, hei hi 100% population aṭanga chhûtin 16% (2011 Census) population of Mizoram tan sum hi 5% aia tlem daih dahsak an ni. Hei ringawt pawh hian State sawrkar hleih neihzia a tilang chiang hle.
Thang kamna ṭawngkam – ADC-te budget 90% chu salary-a kal vek
Vawiin hian Chief Minister leh State sawrkar hotute leh state official-te chuan "ADC budget 90%+ chu hlawh atan a kal," an ti ṭhin. He ṭawngkam avang hian ADC area pawn lam mite chuan ADC-te chu sorkar hna la ṭeuh ṭeuh leh, sorkar hna lak tam lutuk avangin development sum nei tawh lo tiin an dem ṭhin. Mahse, eng vanga 90% + hi hlawh (salary)-a kal nge a nih tih kan ngaihtuah ngai em?
Entir nan, Chakma Autonomous District Council Budget 2025-26 hi lo tarlang ila. A Budget pumpui hi Rs 230.12 crore a ni a, chung zinga Rs 220.67 crore chu hlawh atana Grant-in-Aid anga pek an ni a, Rs 6.55 crore chauh non-salary administration leh hmasawnna hna tenau atan Mizoram sawrkarin a pe a ni. Lai Autonomous District Council pawh a inang tho, Rs 263.34 crore total budget-ah Rs. 257.51 crore chu hlawh atan a ni. State Sawrkarin development fund atan chhiar tham loh a pe a ni.
Eng vangin nge 90% chu hlawh atan a kal?
He chhanna awlsam ber chu–State sawrkarin development fund hranpa ADC-te a pek ngai loh vang a ni.
State-in "ADC-te tana grant" a tih hi a takah chuan "Hlawh atana grant" chauh a ni. Hei hi mi tam takin kan hrethiam lo ṭhin. Hmasawnna (development fund) lam engmah a tel lo. ADC hran kan neih tirh aṭang tawh khan sawrkar chuan kan pawisa tur hi same size (same size lump-sum basis) angin a chhût mai ṭhin; mipui zat, ram zau zawng, hnufualna emaw mamawhna anga teh a ni ngai lo. ADC huam chhunga awmte hi Mizorama Human Development Index (HDI) indicator zawng zawng–kawng, hriselna, zirna, standard of living, etc ah a hnufual ber kan ni.
Central/State sawrkar employee an ni emaw, ADC employee an ni emaw, dan angin an hlawhte hi kum tin increment leh DA avangin a pung ve zel ṭhin a ni, mahse State-in a pek zat a pun ve ngai lo. A rah chhuah chu a chiang hle a, thawktute hlawh hian budget zawng zawng a ei zo vek a ni.
MADC-in engati nge Rs 25.88 crore deficit an neih kan tih chuan, State sawrkarin a lo approve sak tawh (state gazette) MDC/Ex MDC-te salary increment Rs 1,403 lakh a pek loh vang te, DA increased of staff, pension benefits, MSCPs promotion upgradation etc sum a pek duh loh avanga deficit nei kan ni.
State sawrkar hian Constitution Article 275(1) angin development fund hi hlawh atanga a ṭhen hran a, a hrana pek chhuah ni se, hetiang dinhmun hi ADC area-ah a thleng lo tur!
State Finance Commission (SFC) rawtna a zawm lo–A bulpui ber
Constitution chuan State Finance Commission chu local body te, ADC-te telin, sum sem darh dan tur rawtna siam turin a dah a. SFC chuan ADC-te leh an hnuaia village council-te tana chanvo fel tak a rawt a, revised estimate-a hlawh pung chu next year budget estimate-ah chhawm chhoh ngei tur a ni tiin a rawt bawk. State-in a zawm em? Zawm lo.
Kum tin State sawrkar chuan hlawh punna tur Revised Estimate a pawm a, mahse, a kum lehah chuan Budget Estimate-ah a hlui ang bawkin a kir leh ṭhin. Hei hian kum tin thla 4-5 hlawh indaih lohna lem (artificial deficits) a siam ṭhin a ni. Kuminah pawh CADC tan chauh thla 5 hlawh indaih lohna Rs 63.77 crore (Rs 6,377.79 lakh) a awm. Kum dangah chuan hetiang indaih lohna hi first quarter nen a rualin an pe chhuak ṭhin a, kuminah erawh chuan 2026-27 first quarter takngial pawh pek chhuah an ni lo a nih kha. Hei hi sum harsatna vang a ni lo, State sawrkarin a enhran vang a ni.
ADC-te’n ZPM kaihhruai State sawrkar chunga an lawm lohna hi a dik chiah a ni. 15th Finance Commission-in village council-te tan Rural Local Body grant Rs 15.20 crore, ADC huam chhunga village council-te telin, December 2025 khan Centre-in a pe chhuak tawh a. Mahse, ADC huam chhunga village council-te hnena sem darh tur chu a muang hle.
ZPM sawrkar hian ADC-te a duhsak tak tak em?
ZPM sawrkara Chief Minister leh a party worker ten uar takin, "ZPM sawrkar hnuaiah ADC budget kan tihpunsak," tiin an sawi ṭhin a. Mahse, hei hi anmahni duhsak vang liau liaua pung a ni lo va, an sawrkar hma aṭanga Second Mizoram State Finance Commission Recommendation anga hmuh a ni zawk. 2nd Mizoram Finance Commission khan final report hi ZPM sawrkar hma daih July 20, 2023 khan Mizoram Governor Haribabu Khambapati hnenah an lo submit daih tawh a ni.
Chief Minister leh Finance Adviser to CM ten chhuang taka an sawi ṭhin 2nd Finance Commission Recommendation piah lamah kan pek belh lo vang, an tih ṭhin pawh hi han tuihnih leh lawk ila. 2nd Mizoram State Finance Commission recommendation-ah hian MDC leh Ex-MDC te hlawh tihpun hi an nang hman lo va, ZPM rawn sawrkar hnua an lo approve sak chauh a nih avangin RE dil reng a ni. Mahse, State-a ZPM sawrkar hian ADC-te hi an haw hrim hrim nge, a pawmsak tawh hlawh pung pawh a sum a pek belh duh tlat lo a ni.
Parallel Administration – ADC-te hi thuneihna nei si, State-in an chanvo tur sum a pe lo
Discrimination dang leh chu administrative lam a ni. Sixth Schedule hnuaiah department 18-23 chu ADC-te hnenah lehkhaa pek a ni a, mahse, State sawrkar chuan ADC huam chhungah vek department inang chiah a kalpui leh a. State department-te chuan sum an hmu kim vek a, ADC department-te erawh chuan engmah an hmu lo thung. ADC-a department-te hi lehkhaah chauh an awm a, a takah erawh scheme pakhat mah kalpui turin state-in sum a pe lo. Hei hi autonomy a ni em? Ni lo. Sum awm lova autonomy chu autonomy a ni ngai lo.
Eng vanga 6th Schedule Amendment hi ṭul ta nge a nih?
Mizoram ADC tan bik Sixth Schedule Amendment a ṭulna chhan chu hetiang hi a ni. Tunah chuan kan sum dinhmun hi a chhe em em a, Central aṭangin direct funding a awm bawk si lo. Tunah hian ADC-te hian Article 275(1) grant pawh State kaltlangin an dawng ve ṭhin a, mahse, State Chief Minister mercy-a awm kan ni. A mood azirin kan Chief Minister ni mek leh lo ni tawh ten an duh hunah an pe a, a duh loh hunah an titawp leh mai ṭhin. Amendment-ah hian Central aṭanga direct funding, Finance Commission aṭanga direct devolution a awm theihna tura siam a ni dawn a. Kan chanvo tur sum, state mercy aṭanga chhan chhuah hi a ṭul ber a ni.
State sawrkara ngenna
1. Hlawh leh development fund ṭhen hran ni se. Hlawh chu committed liability angin pe se, development fund chu mipui zat, ram zau zawng, HDI tehna milin a hranin pe se.
2. State Finance Commission thu rawtte zawng zawng a taka kalpui ni se.
3. An remtihnaa MDC/Ex-MDC te hlawh tihpun, hemi avanga sum indaih lohna awm mek hi rang takin pe chhuak se.
4. Parallel administration tihtawp ni se, Assam state angin State-in ADC-te kuta department a pek chhuah tawhte tana sum chu ADC-te hnenah pe mai se, department hi din thuah tawh lo se.
Tlipna
Mizorama eng party pawh sawrkar se–Congress emaw, MNF emaw pawh ni se, Chief Minister hlui Pu Lal Thanhawla leh Pu Zoramthanga te khan autonomous district council (AD-) te hi a letter leh spirit thlengin an hre thiam a. Hruaitu tawnhriat ngah an nih angin ADC pathumte’n harsatna an tawhte chinfel tumin a takin hma an laksak ṭhin a, party thliar hrang lovin Revised Estimate (RE) kaltlang pawhin sum lamah ṭanpuina an pe ṭhin.
ADC-te hi tihtawp mai tur a ni tiin ṭhenkhat chuan in ti leh mai thei. Mahse, hei hi a taka tih theih a ni lo va, a theih hek lo. ADC-te hi India Constitution Sixth Schedule hnuaia din, constitutional institution an ni. Mizoram state a nih hma daih tawh khan MNF party chuan Chakma Autonomous District Council tihtawp tumna an lo nei tawh a, mahse, a hlawhchham a, chu chu Parliament chauhvin heng constitutional body-te hi a siamtha emaw a tihtawp theih vang a ni.
Chuvangin, Mizoram a awm chhung chuan ADC pathum–MADC, LADC leh CADC te hi an awm reng dawn a, Mizoram pêng hrang thei lo, a chhunga bet tlat an ni. ADC-te hi State ṭhen darh tura siam an ni lo va, hnam tlem zawk tribal minority-te dikna humhim tur leh hmasawnna kimchang a awm theih nana siam an ni zawk a. ADC-te an hmasawn chuan Mizoram a hmasawn tihna a ni.
Mizoram sawrkarin ADC pathumte harsatna dik takte hi ngaithla a, ṭanpuina ṭul ang pe turin ka ngen tak meuh a ni. ADC-te tihchak hi Constitution-a mawhphurhna a ni mai bakah, Mizoram rualkhai taka a ṭhan lenna leh a hausakna atana thil pawimawh tak a ni a. ADC a dam chuan Mizoram a dam a, ADC a hausak chuan Mizoram a hausa dawn a ni.
God Bless Mizoram
- Delson Notlia, MDC, MADC