CORRUPTION
Ziaktu pakhatin, ‘Rethei te te hian Lalber lukhum chu la chhuak ula, lalber khumtir rawh u, tih te hi hlim em emin kan sa a, a lalber lukhum awmna hria pawh chu kan awm lem hlei lo va,’ tia a lo sawi ang deuhvin, kan thil sawi ṭhin tam tak hi chu hei aia hriat chian deuh kan mamawh hlein a lang. Chung zingah chuan, chiang angreng taka kan sawi ṭhin, eng nge a nih chiah a, engtin nge a lo nih theih tih kan ngaihtuah ngai lem loh chu ‘coruption’ kan tih hi a ni awm e. A awmze rilzia leh a mizia, a rah chhuah lam hi kan ngaihtuah lutuk lem lo. Pawisa tam deuh hi a ni emaw kan ti a ang ber!
Matthaia 6:19 ‘…leia sûlrûl leh tuiêkin a ei chhiatnaah…’ tiha ‘ei chhiat’ tih tak hi corruption hmanna tur dik tak chu a ni âwm e. Thil eng pawh, a nih tur ang ni pha lova ei chhiat hi corruption chu a ni ber ang. Keiniho hian corruption kan sawi hian ‘Ina hawn’ hi kan kawhtir ang reng hle a. Officer-te’n office aṭanga hmanraw hlui ilo an khawm te, paper ilo fahran an hawn te pawh hi corruption a ni tho, an ti ṭhin; hei pawh hian belhchian a dâwl chiahin a lang lo.
Office-a dawhkan hlui emaw, chair hlui emaw a hawn khan an office-ah chhiatna a thlen emaw, sorkar thil ṭha a sâwk hêk emaw a nih hran loh chuan, engmah a ei chhe (corrupt) hranpa lo va, corruption a tling lem lo tihna a ni. Office-in sum sênga an paih tur khawm peih tak officer a nih phei chuan, officer inngaitlawm tak, hmun phiat hote pawh tlukpui ena en thei officer ṭha elkhên a ni mah zawk ang. Office-a thawkte’n paper tlema zawng kan lo hawn te phei hi chu, in lam aṭanga office hna leh thil ṭangkai atan tho kan hman phei chuan, corruption-a sawi chi a ni lo. Amaherawhchu, kan sawi tawh angin, kan thil tihin office hna a khawih chhiat emaw, sorkar hmanrua indaih lohna a thlen emaw a nih erawh chuan, sorkar kan ei chhia (corrupt) tihna a ni.
Ina hawn tam lam aṭang ringawta corruption kan hrilh fiah chuan chawimawi luih luih tham khawpa hlu, thil îtawmah kan siam thei. Hawn a tam chuan in leh lo a ṭha duhin, nupuite’n bazarna tur an ngahin an hlim duh teh a nia. Luah lai bakah in dang sakna daih a lo awm a, chu bakah pawh huan thlâm saknate a lo awm thei zel mai. Kohhrana thilpek a lo pung a, thawh tam chuan piang thar ṭha nih mai theihna chance te pawh a sang a, vanram tiam pawh kan chang titih mai chu a nih hi (Vanram pe theitu kan nih leh nih loh lam chu thuhran ni se)! Mizote hi fel vena riau kan nei a, kan khawtlanga mi hetiangte hi, ‘Malsawmna dawng’ tiin kan han vuahsak hlauh mai zel a. ‘He mite chhung malsawmna dawnzia hi,’ kan han ti zaih mai a! Corruption hi mi sum hawn leh an thil neih aṭanga en lovin, a thil tihchhiat lam hi thlir ṭhin ila, chumiah chuan kha ‘Nei chikima’ kha thiam loh kan chantir thei mahna!
Tunlaia issue lar tak pakhat ‘Lengpui ram hralh’ chungchangah pawh hian, a hralhtu leh a kawppui awm mite account-a pawisa lut zat lam te kan ngaihven hle. An ram dik tak, sorkar dan dik taka an neih an hralh a nih miau chuan eng mah sawi tur kan nei lo. Chu ai chuan, ‘Khu laiah khuan kan ram leilung kan chân em, Zo fate leilung ni ṭhin, kan ta ni tawh lo tura hleh thlak, tihchhiat (corrupted) a awm em, tih hi kan ngaihtuah zawk tur a ni ang. Tin, thuneitute khan sum ît avanga sorkar dan bawh chhiat emaw, kan ramin a tawrhna tura thil tih an nei em, tih chu kan ngaihven tur a ni bawk. Kan ram leilung hi Vairengte daiah chauh kan humhalh tur a ni lo va, khawi laiah pawh ei chhiat (corrupted) a nih loh nan kan humhalh tur a ni ang.
Khu lai ram hralh chungchanga darthlalang a nih theihna chin a awm takin, Russia-in Alaska a hralh chungchang hi sawi zau mai mai ila. Kum 1867-ah khan Russia chuan Crimean War avanga a sum hloh tam tak phuhrukna atan US hnenah Alaska ram hi a hralh a. Acre khat zelah cent 2-a chhûtin, dollar maktaduai 7 man zet zawt a hralh (cent 100 hi dollar 1 a ni) a ni. Hei hi indo avanga an ram ei leh bara tlakchhiatna phuhrukna atan leh an ram dinhmun sawh ngheh thar leh nan an ti a. An ramin a hlawkna a têl a, an ram ei leh bar dinhmun siam thatna atan an ti a ni. An ram leilung hi ‘corrupt’ ni lovin an ‘invest’ kan ti thei ang. Lengpui ram pawh khu kan ram hmakhua atana ṭha tur, kan ram din chhuhna ngaihtuaha tih a nih chuan investment a nih theihna chen a awm ang!
Kan ram leilung khawih chhhiat leh hleh ral te, khawtlang leh mimal nun tichhe thei ruih hlo zawrh te, sorkar project hna hrang hrang a nih tur ang ni zo lova ei chhiat te, office hna a nih tur ang ni lova khawih chingpen te, rorelna dawhkan dik lo taka kila thutlukna dik lo siam te hi corruption chu a ni ber. Chutiang ti tura mihring rilru hruai kawi ṭhintu, thlêmtu langsar leh huaisar ber, kan hneh loh fo chu sum hi a ni chiang mai a. Vai lal chal hnawih râng rek ruk, biang hmul der dur te pawh an sum vanga hmu tai riau mai, an hmeia ṭan châka kawng dap ruai maite pawh a awm theih ang. Sum hi rilru, taksa leh thlarau, ram leh hnam corruption kawnga hruai luttu langsar ber chu a ni phawt mai!
Kawngpui a nih tur ang ni zo lova ei chhiat te, sorkar project hrang hrang a nih tur ang ni zo lova ei chhiat te, a tling lo leh thiam lo kan lak avanga zirna chhia te, a fit lo lak avanga kan police-te tha chak tawk lo te, a thiam lo kan lak avanga kan office hna bawrhbâng ṭhin te, sorkar office bungraw supply ṭhat loh avanga office-in a tawrhna thleng fo ṭhinte hi corruption chu a ni ber awm e.
- Rev. Jh. Za Hluna