Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

KAN INHNIAL RENG DAWN EM NI?

Mizo chanchinah thil chhinchhiah tlak tak tak a awm a, chung chhinchhiah tlak zinga ṭhenkhatte chu vawiin thleng pawha vawn an la ni hlawm a, a ṭhente chu humhalh pawh a ni hlawm bawk. A awmna hmun hriat zawh tawh lohte pawh a awm a, zawn chhuah ngaite pawh ṭhenkhatte chu a ni.

Chutihlaiin, hmun hlu leh pawimawh taka ngaih ni si, hriat dan inan lohna avanga hmun hniha ngaih pawh kan nei nual bawk a, chungte chu tun ṭumah hian han sawi lan kan a ni. Hriat dan phîr ti pawhin sawi a ni a, hriat dan phîr hi eng nge a awmna chhan tihte ngun taka ngaihtuah chuan, thil ropui tak ni lem lote pawh hi a lo awm thei dawnin a lang. Inhnial reng loa a dikna zawn chhuah tuma ngaihtuahna kan sen a ngai hlein a rinawm a, a ṭul chuan inhnial fiamna (debate) te pawh huaihawt ni thei bawk se la a hlawkthlak viau mai thei e.

Vanapa thlân awmna hmun: Hnahlan ramah nge Rabung ramah?

Mizo pasalṭha zinga tlar hma lam changa a hming lam rîk hmasak ngei ngei tur Vanapa thlân awmna hmun heti taka kan chiang lo hi eng nge a chhan ni ang. A chanchin hi chuan Mizo thinlung a hneh e mem a, kan theihnghilh thei ngai tawh pawhin a rinawm loh. Chutihrual chuan, a pian kum leh a boral kum hi kan hre fiah thei lo a, a thlân awmna hmun pawh fiah taka pawmna a la awm lo ni âwm tak a ni. Rabung rama Zawlnghak rama phûm a ni nge, Tuiṭhoh lui kam, Hnahlan rama phûm a ni tih hi inhnialna rei tak lo awm tawh a ni a, vawiin thleng hian a ni zawk leh ni lo zawk fiah taka sawina a la awm lo ni awm tak a ni.

Art & Culture Department official lam aṭang pawhin a hmun ngeia finfiahna neih a ni tawh a, kum 1992 daih tawhah khan Vanapa Thlan Sub-Committee, Rabung Branch YMA te nen hma an lo la tawh a. Hnahlan lamah pawh kum 2004-ah khan Art & Culture official-te kal lehin, Tuiṭhoh lui kama Vanapa thlân ni ngeia sawi chu an lai a. He an thlân laih hi mithi phûmna ni ngeia hriat a ni a, feet 9 laia thûk a ni nghe nghea sawi a ni.

Ziaktute ziah dan chu tun hunah chuan sawi lang kher lem lo mah ila, Rabung lam leh Hnahlan lam hian an ram chhunga Vanapa thlân awm hi huai takin an ṭang ve ve a. Art & Culture Department lam pawh hian a ni zawk leh ni lo zawk hi sawifiahna mumal tak an nei lo nge, vawiin thlengin inhnialna a la awm ta reng a ni. Hetianga inhnialna awm reng hi a reh theihna tura hmalak hi thil ṭul takah an ngai lo nge ni tih pawh keini hriat phak a ni chiah bawk si loh avangin, tun hun hi kan thleng ta a, kan la inhnial reng rih dawn pawh a ni mahna le.

Ropuiliani phûmna hmun: Rálvàwng nge Dènlung?

Lalnu Ropuiliani thlân awmna hmun pawh hi vawiin thlenga inhnialna la awm a ni a, lehkhabu meuhah pawh ziak a ni. British sorkar (Kumpinu sorkar) laka tlawm duh loin a khua leh tuite tan a theihna zawng zawng hmangin a ṭang a, man a ni a, kum 1895 khan a tânna hmun Chitagong Jail-ah a boral ta a ni. A huaisen avang hian chawimawi a ni a, Indian female freedom fighter zingah pawh telh a ni a, Mizo tan chauh pawh ni loin, India khua leh tuite pawh hian theihnghilh chi rual a ni lo; a chhuanawm em em a ni.

Kumpinu sorkar chuan a awp chhunga khua leh tui zawng zawngte chu an hnena chhiah pe vek tura a tih laiin Denlung lalnu Ropuiliani (kum 1889-a a pasal Vandula boral avangin Denlungah hian a lal chhunzawm nghal) chuan chhiah a pek ve duh loh avangin sipai 40 rual nen khawvar rualin Denlung khua chu hual a ni a, kum 1893 August 8-ah man niin, Lunglei lamah hruai a ni. Hetia man a nih takah pawh hian kea kal a duh loh avangin a zâwnin an zâwn char char tih a ni. August 12-ah Lunglei Guard Room-ah dah luh a ni a, Lunglei aṭang hian Chittagong Jail lamah hruai thlak niin, April 18, 1894-ah thlen thlakpui a ni a, January 3, 1895-ah a boral.

Chutia a boral takah chuan a ruang chu a tânpui, a fapa Lalṭhuama chuan chhawm hâwngin, Tlabung thleng lawnga phurh a ni tih chu sawi dan pakhat a ni a. Hetia a boral hma, kum 1894 (January & February thlaah) hian Maj. John Shakespeare chuan Dènlung khua chu Rálvâwngah a pêmtir vek nia tawh nia sawi a ni. Ralvawnga an awm tâk vekah chuan, an lalnu meuh phûmna atan chuan khaw hlui aiin khaw thar zawk chu a rinawm si.

Rálvâwng lam lehkhaah chuan February 22, 1895-ah Ralvawng khua thlenpui a ni a, hei hi a dik a nih chuan kuang ur a nih hmel lêm lo. A nih leh kuang ur ni lo se la, hloa chulh (embalmed) nge ni ang? Tin, a pasal Vandula thlana phûm a ni em tih te, Chittagong Jail aṭang hian ruhroin nge an lak a ruangin tihte leh, sipaite hian a fapa Lalṭhuama hi an man a, a nuin a zui zawk nge, amah Ropuiliani hi an man a, a fapain a zui zawk tihte pawh hi chiang taka hriat a châkawm viau mai bawk. Tun hnua an laih chhuahah pawh hian fiah chiah lo a awm a; Ralvawng hmuna an lai chhuah hun hi May 19, 1997 a ni a, Denlung lama an laih chhuah hun pawh June 18, 1997 a ni a, an thil laih chhuah pawh a inang lo viau nia hriat a ni.

Thil dangte pawh sawi tur a la awm nâin, heti chin hi han duhtawk rih phawt ila. Thil hlui humhalhtu pawl tia kan hriat lar INTACH (Indian National Trust for Art and Cultural Heritage) chuan fimkhur leh uluk takin kan hmun pawimawh tak takte hi an zirin an chîk ṭhin a. Chutiangah chuan mipui lama inhnialna awm ṭhinte pawh uluk taka ngaihtuahin, a dik thei ang ber tura ngaih chu an sawi ṭhin. Anni sawi hi hnialtu an awm lo viau ṭhin a, sorkar lam pawhin a pawm tlangpuia hriat a ni.

Fiara Tui awmna hmun chungchanga an thuchhuah hi han tarlang tel ta ila.

To,

President

Farkawn Village Council

Farkawn, Mizoram

Subj: FIARA TUI lanna Map

Thawhpui duhtak,

Hei Survey of India aṭanga kan hman Map (toposheet) FIARA TUI chuanna copy kan han thawn che a; heta ṭang hian thil awm dan a chian theih kan beisei. A map hi a tak (ground)-a a awmna lai tifiah turin a geo-ordinate chu hetiang hi a ni e.

Latitude: 23 7o 29.86’’ North emaw 23 7o 32.97 North

Longitude: 93 17o 49.30’’ East emaw 93 17o 57.42 East

Hei hi Global Positioning System (GPS) Receiver kengin awlsam takin a hmuh chhuah theih a ni. Hetiang GPS Receiver hi Forest Department/Revenue hotute hnenah leh officer lian deuh hnenah pawh a awm ngei ang.

Tin, Science, Technology & Environ-ment Cell, Planning Department, Government of Mizoram hnuaia State Remote Sensing Centre, Chaltlang hnenah zawh fiah theih reng a ni e.

Ram tana i thawhpui

(C. CHAWNGKUNGA)

Co-Convener

Date; 28, 4, 2008


- Mahmuaka Chhakchhuak