PEACE ACCORD, ARTICLE 371G, ILP
Tunlai hian Mizoram Peace Accord kha Mizoram leh Government of India inkara ziah a ni lo va, Mizo National Front leh Government of India inkara ziah a ni tih leh, Article 371G leh Inner Line Permit (ILP) te hi Central sawrkarin a ṭhiat thei tia sawi te a awm nual a. He thil hi thlawptu leh hnialtu, anmahni ngaihdan nei ve ve pawh an awm. He article-ah hian Mizoram Peace Accord, Article 371G leh ILP te chu a text leh technical lamah lut thûk lovin leh, party politics mitthlira thlir lovin, common sense hmanga neutral thei ang bera thlir kan tum dawn a. He article-a Mizo National Front leh Mizo National Army tihte hi, Peace Accord ziah hma leh ziah laia Mizo National Front leh Mizo National Army (MNF/A) kha a kâwk a ni.
Mizoram Peace Accord kha MNF/A leh Government of India inkara inremna thuthlung a ni e, tih hi paper-ah (letter-ah) chuan a dik. A spirit leh a tum erawh chu Mizoram pumpui tana inremna siam a ni. Khatih hun laia MNF/A khan Mizoram pumpui tana zalenna hmuh turin ke a pên a, chumi atan chuan hmathlir lian tak neihin a thawk a ni. Zalen (sovereign) ram pakhat angin sawrkar pawh a din thlap a, Foreign Minister te pawh a nei. ‘National’ tih hming pawh hi ram leh hnam pumpui sawina atana hman hming a ni. Chuvangin, tute emawin an pawm emaw, an pawm lo emaw, MNF/A khan ram leh hnam pumpui atan an nunna pein ke an pên a, an thawk a ni tih an inngai. Khatih hun laia India sawrkar pawhin MNF/A sipaite chauh kha beih lovin, ram mipui zawng zawng deuhthaw kha MNF ṭantute angin a ngai a, ṭhalaite phei chu suspect an nih deuh vek. He article ziaktu ngei pawh hi chutiang chu vawi khat aia tam a tawk ve.
Aizawl khawpui bomb a nih dan te, tihluihna hmanga village grouping siam a nih dan te, ram pumpuiah khauh tak leh rawng taka Armed Forces (Special Powers) Act (AFSPA) kalpuiin civil mite chungah mihringte dikna palzutna a tam dan te, Mizoramah national leh international chanchinbumi luh phal loh a nih dan te, a khua leh ram pumpuiah curfew puan khum a tam dan te leh zin veivakna atan lehkha leh permit neih a ngaih dan te kha thlir let leh chuan, India sawrkar pawhin MNF/A kha Mizoram pumpui aiawh angin a hmu a. Chuvangin, MNF/A thiltih avanga Mizoram mipui pumpui chungah a huhova hremna (collective punishment) a kenkawh a ni.
Ni e, remna leh muanna hun (peace time)-ah chuan thusawi an hawi hlawm ṭhin. Patty leh party politics-in a han belhchhah leh a, Mizoram independence movement leh Peace Accord pawh thil tenau (trivial matter) anga ngaih a, MNF/A nena inkungkai thil chauh nia sawinate pawh a awm. Hei hi chu a dik hlel deuh a ni. MNF/A kha peace time-ah political party pakhat angin din chhunzawm lo ta se, hetianga thu leh hla hi a tam kher lo mai thei. Khatihlaia MNF/A kha Mizoram pumpui aiawhtu an nihna a lang chian em emna pakhat chu hei hi a ni: Peace Accord thuthlung (Article 371G) kha MNF/A member-te mimal hamṭhatna tur lam hawi lovin, Mizoram mipui zawng zawng hamṭhatna tur lam hawia duan a ni. Chutichuan, Constitution 53rd Amendment Act of 1986 hmangin Article 371G chu India Constitution-ah nghet taka khung a. Peace Accord thlarau (spirit) leh common sense-in thlir pawhin, Peace Accord thuthlung (Article 371G) kha Mizoram zawng zawng tana siam a ni tih chu hai rual a ni lo.
Chutichuan, remna thuthlungah chuan, Mizoram pumpui tan religious and social practices (sakhua leh khawtlang nun), customary law (pipute hun aṭanga tih dan ṭhin), land ownership and transfer (ram neihna leh ram inhlan chhawnna) leh customary law nena inkungkai rorelna te chu Mizoram Legislative Assembly-in pawm tura resolution a pass loh chuan Mizoramah hman theih a ni lo ang, tiin nghet takin dah a ni. MNF/A-in a pass loh chuan, tih ni lovin, “Mizoram Legislative Assembly-in a pass loh chuan’ tih a ni a. Chuvangin, Peace Accord kha MNF/A mi leh sate tan chauh ni lovin, Mizoram pumpui tan a ni tih chu a chiang a ni. Chumi avang chuan khatihlaia Mizoram Union Territory (UT) Chief Secretary pawh khan Mizoram UT sawrkar aiawhin hming a ziak ve a ni kha. A awmzia chu Peace Accord khan a ṭha lamin Mizoram pumpui a nghawng a, state puitling nihna leh remna leh muanna a awm ta chu Mizoram mipui zawng zawngin kan hlut a, kan hlawkpui a ni. Hming ziaktute chu tute pawh ni se la, Peace Accord kha Mizoram pumpui tan a nih avangin State Day leh Remna Ni pawh Mizoram pumpuiah hman ṭhin a ni hi maw? Chuvangin, khatiang thil ropui tak inremna siam thei a nih kha thil tê thamah i ngai loh hram ang u.
Mizoram hi Peace Accord avanga state puitlingah hlankai kan ni lo; keiniin February 20, 1987-a State puitling kan nih rualin, independent khel ve loh Arunachal Pradesh pawh state puitlingah hlankai an ni ve tho. Chuvangin, zalenna kan khel loh pawhin a hunah chuan state puitling kan nih ve tho ang, tihtute an awm leh a. Mizoram Union Territory chu state puitling (full statehood)-ah hlankai tur kha June 30, 1986-a Delhi-a ziah inremna thuthlung chhungah chiang takin ziah tel a ni a, Peace Accord foundation leh thil pawimawh ber a ni, ti ila kan sawi sual lo ang. Mizoram UT chu a hunah state puitling a han nih ve pawhin, Peace Accord a awm loh chuan Article 371G provisions-te hi kan hmuh kher lo thei. A lehlama ngaihtuah chuan, Arunachal Pradesh-in Mizoram ruala state puitling a han nih kha he article ziaktu hian a ring sual loh chuan, Mizoram chu state puitling a nih tawh dawn avangin Central sawrkarin Arunachal pawh a ngaihtuah tel ve te a nih mahna.
Article 371G leh ILP te hi ṭhiat theih chu a ni. Article 370 leh Article 35A hnuaia special provision leh autonomy lian tak neih Jammu & Kashmir state pawh kha Central sawrkarin a ṭhiat a, UT pahnihah ṭhen hran a ni. Consent leh consult inkara inhnialnate a awm leh a. Consent a ni emaw, consult a ni emaw, end product chu a thuhmun reng. Central sawrkar political will-ah a innghat ber. Ram hruaitu ṭhenkhate’n Article 371G leh ILP te hi Central sawrkar (Parliament)-in a ṭhiat thei an tih hian, chutianga a ṭhiat lohna tûrin Mizoramah hian remna leh muanna a leng zêl a ṭûl a; he dante hi an nihna ang taka kalpuiin, ILP dan phei hi chu tharum thawhna hmang lovin, hnam dang mite timualphoa tuartir lovin, zaidam takin, mahse, nghet taka kalpui a nih theihna tûra thurawn pekna a nih hmel. Keini pawh an khua leh ramah zalen taka awmin hna kan thawk theih si a.
Chutihrual chuan, Central sawrkar (Parliament) chuan Article 371G leh ILP dante hi chutiang mai mai chuan awlsam tein a ṭhiah a rinawm loh. Ṭhiah tumna a awm pawhin, ṭhiat loh tura democratically-a hmalak dan turte a awm tho dawn a ni. Chuvangin, hetiang thil hi chu ram hruaitute hian mipui hmaah chuan a derthâwng zawnga sawi lang kher lovin, an sawi pawhin a nghetna lam sawi zawk ṭhin se la; chutiang a nih loh chuan strategic ambiguity-ah a awm zawk a ṭha.
ILP hi hnam population tam zawkte’n hnam tlem zawkte, a bik takin ram luah hmasa (indigenous) hnamte chu population, politics leh socio-economics-ah chimrala an awm lohna tura duan a ni a; hetiang hi khawvel dangah pawh a awm nual. Mihring tlem zawk, indigenous hnamte chenna East Malaysia-a Sarawak state chu Malaysia ram chhungah awm mah se, mihring tam zawk West Malaysia lam mite’n an chimral lohna tur leh an ram leh hnam zia an humhalh theihna tûrin Sarawak state-ah zin emaw, hna thawk emaw tum chuan, foreigner-te ang bawkin West Malaysia lam mite pawh entry permit leh work permit neih a ngai. Mizoramah pawh indigenous hnamte hi chimrala kan awm lohna turin ILP hi humhim hram tum zel tur a ni. Mihring kan tlem tham si a, Howrah Railway Station-a ni tin lut leh chhuak ṭhin mihringte mah lo chho se, min chimral thuai mai ang.
A tawpah chuan, zalenna khel leh Peace Accord chungchang sawi nawn leh hram ila. He thilte hi party politics-a inbeihna atana hmang a, thil tenau (trivial matter) nih anga sawi a nih chuan a nihna dik tak a hloh dawn a ni. Zalenna hmuh leh hmuh loh lam chu thuhran ni se la, MNF/A khan Mizoram zalenna kha an bei tak tak a ni. A hnuah, thil harsa tak nia an hriat avang leh kohhran, zirlaite leh mipuite ngenna avangin zalenna beih zui tawh lo va, state puitlingah inremna an siam a ni zawk. Zalenna tan chuan em ni, nunna hlu tak tam tak Mizoramin a chan ni. Zalenna atana ke pên leh a hnua Peace Accord siam te kha Mizoram pumpui tan a ni a, chuvangin, movement leh political party pakhat tana siam anga thil tenau (trivial matter) niin i ngai loh hram ang u.
Lehkha thu mai chuan a tihlum si ṭhin a, thlarau erawh chuan a tinung ṭhîn a ni. 2 Korinth 3:6
- Laiu Fachhai