Written by
MORDEKAI V. VUNGLIANA
MA History, B.Ed., ZORO National Executive Member, General Headquarters Aizawl

MIZO HNAHTHLAKTE–ZOFATE ṬHEN DARH KAN NIH DAN



1. British record kum 1854-ah a lan danin, Mizoten Phaitual, kan ṭhenawm phai vai hote vawi 19 an rûn. Kum 1860-ah chhim lam an rûn leh a, kum 1870-ah Cachar DC Mr Edgar chu Bristish sawrkarin rawn tirin, Suakpuilala nen inremna an siam.

2. Hemi hnuah Cachar Alexandrapore thingpui huan an rûn leh a, Mary Winchester an man a, a pa an that bawk a. Mary Winchester la let turin kum 1871-ah British-lndia sipai Mizoramah an rawn lut a, 21st January 1872-ah sap naupang Mary Winchester chu an hlan let leh ta a. Hei hi Vailen vawi 1-na a ni.

3. Vai sumdawng rawn lut Changsil leh hmun danga inkhuarte chu hnawksak dawna an hriat avangin an rûn leh a, kum 1888/1889-ah Col. Tragiers hovin sipai an rawn lut a, Mizo–Zofate–Zohnahthlakte min tuk tlawm tura Vailen vawi 2-na kan tih British-lndia sipai an lo luh vawi 2-na a ni.

4. Vailen vawi 2-na hi Mizote awp beh tuma lo kal an ni a, nasa takin an indo a. Capt. Browne chuan 1890-ah Mizo lalte inremna a siampui a, tichuan, 1890-ah Mizote chu British sawrkar thlazarna hnuaiah kan awm ṭan ta a.

5. British-te hi kan pi leh pu te, kan lalte pawhin an lo do ngam a, huaisen min ti hle a, “Khawchhak lam lsrael an nih hi, kan ṭhen darh loh chuan kan awp bet thei dawn lo a nih hi,” tiin, Divide and Rule -ṭhen hrang la, awpbet rawh tih ngaihdan an kalpui a. Min awp beh hnuah hian thunun kan awlsam nan kan chenna ram leilung chu bung 3-ah an ṭhen darh ta a. Khawchhak lam ram Ṭiau ral chhaklam chu Barma ramah behtirin Chin state-ah an awm a, Chin Hills an ti a. Chhim lam East Bengal (East Pakistan/Bangladesh)-ah behtirin, hmar lam ram chu Assam-ah an behtir bawk a. British Barma a lo pian hma khan Chin state chu British India awm a ni a, British Burma a lo pian khan khuavang ramri khan 1937 khan Mizo danin khuavang ramri kham sa ringin Ṭiau ral lam chu Chin state Burma/Myanmar-ah an behtir ta a ni.

6. Kum 1896-ah East Bengal rama bet leh Assam rama bet chu an suih fin hnuah Lushai Hills an ti/min ti ta a ni.

7. British-te’n rorelna chu ṭhuang 3-ah an ṭhen a. Mimal thuneihna sang tak neia rorelna (autocracy) niin, Bawrhsap Superintendent-in a kengkawh a. Sakhaw dan hmanga rorelna–Theocracy Missionary ten an chelh a. Hnam dan hmanga rorelna chu Mizo lalte’n an chhawm bawk.

8. Thuneihna sang taka thuam Bawrhsap leh missionary ten Aizawl hi headquarters-ah an hmang. Bawrhsap chu Raj Bhawan-ah awmin, missionary-te chu Aizawl Mission Vengah an awm bawk a.

9. Bawrhsap chuan Mizoram chu sub-division hnihah min ṭhen darh leh a, North Lushai Hills leh South Lushai Hills-ah te an ṭhen. Mizoram pawh hi circle-ah an ṭhen sawm leh a, North-ah circle 10 leh South-ah circle 7-ah min ṭhen hrang a ni.

10. Missionary lo lut hmasate chu kohhran hrang pahnih Welsh Mission leh Baptist Mission te an ni a. North Lushai Hills chu Welsh missionary-ten min kaihruaiin, min awp a, South Lushai Hills chu Baptist missionary-ten kaihruaiin an awp bawk.

11. India ram chu kum 1947-a a independent khan dominion–ram awp pahnihah ṭhen a ni a. Mosolman ram Pakistan ram leh a zau zawk Hindu ram India tih hming pawh hi put chhoh tlang a ni a, Burma pawh sah thlak nghal a ni. East Bengal pawhin Mosolman ram Pakistan a zawm a, East Bengal tih hming tuna Bangladesh ni ta hi East Pakistan tih a ni.

12. Mizoram chu ram 3 India, Burma leh East Pakistan–tuna Bangladesh ni taah tlazepin min ṭhen darh ta a. Mizote hi state hrang leh ram hrang hrangah kan awm darh ta a ni. Manipur Zofate chu kan unau Kuki ten lal nei hrang mah se, Meitei lal -raja thuhnuaiah, an awp behna hnuaiah an tlu lut zui a. Tripura Zampui tlangdunga pipute hun lai aṭanga lo cheng tawh Mizote chu Reng lalram Tripura state-ah an behtir a. Assam–Haflong-a cheng Mizo–Hmar, Biate, Vaiphei hnamte chu Assam ramah an bet zui bawk. Hei bakah hian Zofate chenna Thangrama Hrangkhawl, Ranglawng, Mualṭhuam, Sakechep, Aimol, Chorai ho awmna pawh Assam state-ah an behtir a ni.

13. Hetia min ṭhen darh hi British ho vekin duh lovin, kum 1892 January ni 25-29 khan Calcutta Fort William-ah Chin-Lushai Conference an neihnaah a thuin min zawm khawm leh vek a. Mahse, hetih hun lai hian ram a la changkang lo va, inkalpawhna a la chhe lutuk a. Mi an zawm khawm lehna pawh a takin a hman theih ta lo va. Inzawm khawm/insuihkhawm ṭha tawh lovin, British—in India leh Burma/Myanmar te chu kum 1947-ah leh kum 1948-ah independent min pe zui ta si a. British ho min ṭhen darh ang hian kan awm zui ta a ni. British ho thil tih theih hun lai, an chak vanglaia Zofate min ṭhendarh avang liau liaua India, Burma leh Bangladesh-ah te awm darh, inṭhen darh ta kan ni tih hi i hre ṭheuh ang u.

14. U leh nau, chhungkua, hnam khat ni ṭhin kha British ramri ṭhen avangin kan awm darh ta nuai mai a nih hi. Inhmangaih tlang taka unau anga kan inen tlan a pawimawh hle a ni. Burma mi, Manipur mi, Bangladesh mi intia inen hrang lovin, thlah khat, hnam khat kan ni tih i hre reng ang u.

Kan unaute Burma ram, Bangladesh leh Manipur te an buai a. Chumi avang chuan an ramah awm ngaihna a awm lo a, an hnampui Mizote awmna, Zofate Jerusalem-ah an rawn raltlan a. UN dan chuan raltlan enkawl dan tur mumal tak a siamin a duang a. Chu chu hengte hi a ni. Raltlante hi UN dan chuan chenna–shelter pek tur a ni a, ei in tur pek tur a ni a, zirna pek bawk tur a ni a, duhdah taka enkawl tur a ni lo.

He thu hriain kan ram sawrkar zahawm tak, sawrkar hmasa MNF leh tuna sawrkarna chelh mekte chuan kan unaute an ram buaina avanga min rawn bela raltlante chu theihtawpin an lo kuangkuah a. Central YMA hruaitu fel tak tak leh ZORO hruaitu fel tak tak ten an lo ṭawiawm bawk a. A ropui. UN dan an kengkawh dan bakah kan Mizo unaute an ni tih hriain an ei in turte pawh kan CM zahawm tak Pu Lalduhoma chuan Central aṭangin buhfai tam tak a dil chhuahsak a, a ropui ka ti hle mai. An mamawh leina tur pawh Central-ah sum tam tak dil chhuahsak leh theih se ka va ti em, kan ram a rethei si a. Hetiang a nih avang hian kan unau raltlante ei in kan pe thei a nih si loh chuan, an eiin tur zawnga an chhuakvakte hi haw lovin, khawngaihin i hrethiam zawk ang u.

Misual, thil ti dik lo, rûk hmang, tualthah hmang, pawngsual ching, ruihhlo tawlh ching te chu raltlan leh Mizoram awm nghet te pawh, danin an phu ang tawkin an chungah rorel se la. Dan kengkawhtuin thuneitute’n an chungah an phu ang tawkin rorelin hrem mai rawh se. Veng chhung aṭanga hnawhchhuah, Mizorama aṭanga hnawhchhuah leh in luahtir loh tur ti zawng hi chuan Zoram mipuite’n kan unaute chungah hma i la lo hram ang u.

Reference:

1. British Records–Documents

2. Chin-Lushai Conference, Fort William Calcutta, 1892

3. Lushai Expedition of 1871-1872

By Woodthorp, R.G. English-Documents

4. Lushai Expedition 1871-1872 By RPZI Lamka

5. Lushai Expedition 1889

- MORDEKAI V. VUNGLIANA, MA History, B.Ed., ZORO National Executive Member, General Headquarters Aizawl