Ṭhalaite leh tunlai khawvel
HARH TEH VALMAWI
Tunlai khawvel chu chak takin a danglam zel a, globalization leh technology hmasawnna chuan kan Mizo khawtlang nun pawh a nuai danglam hneh hle. A bik takin Zoram khawvel hmabak chelhtu Mizo ṭhalaite hi he khawvel thar nuai dawt dawt hian a khawih hnai ber a, nuam ti leh phur taka pawmtu an nih rualin, he khawvel danglam chak lutuk hian hawi lawl lawlna leh buaina chi hrang hrang a thlen tel mek a ni.
Hmanlai kan pi leh pute hun kha chuan Mizo nun chu a zia a zawi a, ram reuh leh tlang karah eizawnna chhete leh khawtlang nun tlawmngaihna innghata nung kha kan ni ṭhin. Nimahsela, internet leh smart phone a lo chhuah a, khawvel a lo zau takah chuan kan ṭhalaite hian an thil hmuh leh hriat phak loh tawh a awm lo hial a ni. He khawvel thar hian zalenna nasa tak, hriatna zau tak leh duh thlan tur tam tak min chhawpsak a. Hetihrual hian, he khawvel tharah hian engtin nge Mizo nihna humhalh chungin hma kan lak dawn tih hi zirlai lian tak a ni. Khawvel mite nen kan intluk tlan theih nan kan ṭhalaite hian boruak thar an hip a, chu boruak thar chuan par mawi tak a chhuah laiin, hling hriat tur a tam hle mai.
TECHNOLOGY LEH SOCIAL MEDIA NGHAWNG
Kan nun hruaitu ber pakhata lo tling ta chu social media leh smart phone hi a ni. Instagram, Facebook, TikTok, YouTube, etc te hian kan ṭhalaite ni tin nun a thunun nasa hle. Hman khawloh loh chuan he thil hi malsawmna ropui tak, thiamna lak luhna leh eizawnna hmanrua a ni thei. Mizo ṭhalai tam takin YouTube leh social media dang hmang rehin an thiamna an pho chhuah bakah, sumdawnna thar (online business) bul an ṭan a, entrepreneur ṭha tak tak an lo chhuah phah ta a ni.
Nimahsela, thil ṭha lian tak hnungah hian thil ṭha lo thuhruk a awm ṭhin. Social media hian ṭhalaite nunah “inparatsana” nei lo leh zialo tak a thlen a. Mi dangte nun chhung thlaler anga mawi, a pawnlâng chauh kan hmuh thin avangin keimahni dinhmunah kan lungawi lo va, mi dang neih ang neih ve ngawt tumna (FOMO–Fear of Missing Out) rilru a lo piang thin. Chu chuan mahni inrinna (self-esteem) a tichhe ṭhin a. Chutah, a addictive em em a, lehkha zir hun leh hna thawh hun tam tak min heksak a, kan hma lama hun eng tak lo awm tur kha kan phone hmeh pahin kan thlahlel zo lo ṭêp ṭhin a ni.
HLAWHTLINNA KAWNG THAR LEH EIZAWNNA
Hmanlai chuan Mizo ṭhalaite tana hlawhtlinna awmze awm chhun chu sawrkar hna (government job) chelh kha a ni deuh ber a. Nu leh pa tam tak pawhin an fate chu IAS, MCS, emaw zirtirtu nihtir kha an duh ber thin. Mahse, tun lai khawvelah chuan hlawhtlinna hrilhfiahna a lo danglam ta hle. Sawrkar hna ringawt hi ṭhalaite duh thlan tur a ni tawh lo va, an thiamna leh talent hmanga mahni kea din (self-employed) an lo thlang tam ta hle.
Tunah chuan thuziaktu, lemchangtu, designer, software engineer, contractor, photographer leh private sector-a hna thawk lian tak tak kan lo tam ta. Hei hi hmasawnna lawmawm tak a ni. Khawvel lian zawkah kan ṭhalai tam tak an thlawk chhuak a, ram pawn thlengin Mizo tlangval leh nula hmingṭha kan awm ta zut mai. Hlawhtlinna tak tak chu mahni tlinna leh chakna (passion) hmanga ram leh khawtlang tana chhenfakawm nih hi a ni tih ṭhalaite hian an hrethiam ṭan mek a. Rinawmna, taimakna, leh changkanna chhawm kawp thiam ṭhalaite phei chu khawvel khawi hmunah pawh an nung thei a ni.
ZALENNA LEH A RIT PHURH
Tunlai Mizo ṭhalaite hian zalenna (freedom) kan nei nasa em em a; kan pi leh pute khan hetiang zalenna hi an nei lo. Mahni duh thlan thua zirna thlan te, ṭhian kawm te, nupui pasal thlan te thlengin zalenna a lo zau ta. Chutihrualin, a chang chuan kan zalenna hman dan kan hre sual ṭhin a, chu chuan zalenna chu 'duh duh tihna' emaw kan ti ṭhin.
Zalenna tak tak hi mawhphurhna (responsibility) tel lo chuan a famkim thei lo. Zalen taka awm lai hian mahni inkhap thiamna (self-discipline) a pawimawh em em. Kan zalenna hmanga ruihtheihthil kan luhchilh a, nun dan mawi lo kan zui a nih chuan chu zalenna chuan salah min siam zawk ṭhin. Tunlai khawvel hian thlemna chi hrang hrang a keng tel a, ṭhalaite chu kan duhthlanna kawngah kan fiah fo ṭhin a ni. Mahni inthunun thei, zalenna hmang thiam ṭhalaite chu an hma a eng a, nun nuam tak an nei ṭhin.
RILRU HRISELNA (MENTAL HEALTH)
He thupui hi tunlai khawvel Mizo ṭhalaite zinga an sawi tam ber leh pawimawh em em a ni. Hman deuh khan rilru hriselna lo chhiat (depression, anxiety) te hi Mizo rilruah chuan ‘rilru kim lo’ emaw, ‘tlo loh’ vang emawah kan ngai thin. Mahse, tunah chuan natna hrik ang thova enkawl ngai, mi tinin kan tawh theih a ni tih kan lo hrethiam ta.
Khawvel changkang hian beisei (expectation) a tisang em em a. Nu leh pa beiseina, khawtlang thlirna leh mahni inbeiseina a san lutuk thin avangin ṭhalaite hian phurrit lian tak an phur a. Chu chuan nun beidawnna, rilru hahna leh mahni intihlum duhna (suicidal thought) hial a thlen ṭhin. Rilru hriselna ṭha kan neih loh chuan khawvel thiamna leh hausakna zawng zawng pawh hi a thlawn a ni mai. Chuvangin, rilru hrehawmna kan neih laiin mi dang hnena sawi chhuah chhên te, thurawn lak (counseling) ngam te hi huaisenna a ni tih kan hriat a, kan inzaisak thiam a ngai a ni.
KHAWTLANG LEH BUNG THAR
Mizo ṭhalaite hi kan khawtlang (Mizo society) nen kan inthlun zawm tlat a. Branch YMA nun te, kohhran ṭhalaite nun te hi kan thlarau leh kan nihna tinungtu an ni ṭhin. Mahse, tunlai ṭhalai tam tak chuan khawtlang leh kohhran inkaihhruaina hrang hrangte hi hlui tawh leh tih ṭhin dan phung rigid lutuk angin an hmu ta thin a, inhnuhdawh an tum châwk.
Hei hi kawng hnihin a thlir theih a. Khawtlang leh kohhran pawhin tunlai ṭhalai rilru hrethiam zawka an kalphung an thlak a ngai a. Hetihrual hian ṭhalaite pawhin kan chipui nihna leh tlawmngaihna nun mawi kan lo neih tawh sate hi kan thlah hauh tur a ni lo. Ram danga kan kal pawhin Mizo ṭhalaite ti Mizo-tu chu kan tlawmngaihna, tlawm zawk nih thiamna leh inngaitlawmna nun hi a ni zel a. Khawvel a changkang a nih pawhin kan chhandamna hnar leh min tinghettu khawtlang nun hi kan phatsan tur a ni lo.
NUN DAN LEH INELNA NUN
Tunlai khawvel chu "Survival of the fittest" an tih ang khan inelna nasatna khawvel a ni. Hna a tlem a, mi thiam kan tam a, exam hrang hrangah chuhpui kan tam em em a. Hei vang hian ṭhalaite chu zirlai nun aṭangin chawlh hahdam nei hman lo khawpin kan phe buai thin a ni.
He inelna hian min chher hriam a, kan thiamna a kap zual a; mahse, lehlamah chuan mihring pangngai nun a tibuai thin. Zan mut ṭhat loh te, taksa sawizawi hman loh khawpa buai te hian ṭhalaite taksa hriselna thlengin a khawih chhia a ni. Pakhatna nih tumna hi a ṭha, mahse, kan taksa leh rilru tichhe vek khawpa tlan buai erawh a fuh lo vang. Mizo ṭhalaite hian nuam tihna leh taimakna (work-life balance) thiam kan zir a ngai hle mai.
MIZO NIHNA HUMHALH
Khawvel hi global village a lo nih takah chuan khawi ram nun dan pawh awlsam takin kan la tawh ṭhin a. Entir nan, K-pop (Korean nun), Western culture leh thil dangte chuan kan inthuamna, kan ṭawngkam leh kan ngaihtuahna a thunun nasa em em a. Kan ṭawng (Mizo ṭawng) ngei pawh thuziak leh inbiaknaah kan hmang hlei thei tawh lo ṭep a, a pawi hle.
Changkanna chu mi dang nun lak kher a ni lo va, kan nihna pho chhuah hi a ni zawk. Japan leh Korea te an changkang em em laiin an ṭawng leh an hnam nun an chhuang tlat a, khawvelin an hnam nun chu an entawn zawk a ni. Mizo ṭhalaite pawh hian kan chanchin, kan hla, kan ṭawng leh kan culture hi kan chhuang tlat tur a ni a, changkanna kawng danga kan kal lai pawhin kan Mizo nihna hi kan thuam mawi zawk tur a ni.
RUANGAM NUN LEH ENKAWLNA
Hmasawnna rual hian rilru chhe lamin hma a la ve zel a. Ruihtheihthil (drugs, alcohol) thar leh changkang zawk te, internet hmanga pawisual khawihna (cybercrime) te a lo tam ta. Ṭhalaite tan hian kawng sual phei a awlsam em em a ni. Mahni nun khuahkhirh zo lo leh inkaihhruaina tha lo zui ṭhalaite chu an hma hun an tichhe thin.
Chuvangin, ṭhalaite hian fuihtu leh kawng dik kawhtu (mentorship) kan mamawh em em a. Nu leh pa chauh ni lo, zirtirtute, kohhran hruaitute leh mi puitling zawkte hian ṭhalaite hi thiam tak leh hmangaihna nena kawng kan kawh hmuh a pawimawh. Ṭhalaite pawhin mi puitling zawkte thurawn hi thil hlui leh tlin loh anga ngai mai lo va, an lo paltlang tawh thil atanga thurawn ṭha an fo ṭhin tih hriat a lo tha hle a ni.
RILRU THAR LEH AWM DAN TUR
Tunlai Mizo ṭhalaite mamawh ber chu ‘critical thinking’ leh ‘resilience’ (thil thlir thiamna leh harsatna kar pawha ding nghet thei nihna) hi a ni. Khawvel thila thuthang dik leh dik lo kan thliar thiam a pawimawh a, mi sawi apiang àwn ve ringawt lo nun kan neih a ngai a. Fake news leh ngaihdan dik lo lakah kan fiah a ngai a ni.
Harsatna a lo thlen pawhin beidawng nghal mai lo va, dingchhuak leh thei ṭhalai nih a ngai. Khawvel hian mi nêm leh mi nêp a mamawh lo va, mi chhel leh mi tumruh a mamawh. Kan ram dinhmun retheihna leh hna tlemna te hi sawisel ringawt loin, "Kei hian eng nge ka tih ve theih?" tiin zawhna kan inzawt zawk tur a ni.
ZORAM HMABAK LEH ṬHALAITE
Kan hma lawkah sawrkar leh khawtlang hi tunlai ṭhalaite kuta awm tur a ni. Politik nunah te, sum chhuahnaah te leh zirna in hrang hrangah te ṭhalaite hi kan lo lang chhuak ṭep tawh a. Chuvangin, vawiina kan nun dan hian kan ram hmabak a hril dawn khawp. Ṭhalaite kan hrisel a, kan rinawm a, kan taimak chuan Zoram hmabak a êng ang a, mahse, phone khawih ringawt leh intithak taka kan nun kan hman ral chuan kan ram hi a hnufual tulh tulh dawn a ni. Ram hmangaihna (patriotism) hi tlangaupui ringawt ni lo va, mahni hna ringawtah pawh rinawm taka thawh hi a ni tih kan hriat chian a pawimawh hle.
A tawp berah chuan, Mizo ṭhalaite hi thiamna leh theihna nei sang tak kan ni. Khawvel changkang hian kawng tam takin min fiah mah se, kan hneh thei a ni tih beiseina kan nei tlat tur a ni. Hlawhtlinna kan um chiah hian kan rilru hriselna kan vawng nung tlat tur a ni a, kan zalenna kan hman hian mi dang tana malsawmna nih kan tum tlat tur a ni.
Tunlai khawvel hi i hlau lo vang u, i hmachhawn zawk ang u. Thiamna tharte zir zelin, kan hnam nun mawi vawng nung tlat chungin khawvel hmaah i ding chhuak ang u. Hmasawnna thar nen, thinlung thianghlim leh rilru puitling puin hma i pan tlat ang u. Zoram leh khawvel hian nang leh kei hi min mamawh a ni.
- Malsawmhlua Lalte