Written by
- Thangte Thawmte

Assembly leh political maturity (Calling Attention Motion aṭanga ṭhangtharte’n kan zir tûr)

Mizoram Legislative Assembly-a rorèlna leh House chhunga politician-te thu sawi dàn kan thlir chuan, ram leh hnam hmangaihna tih hi thu-a au chhuahpui mai ni lovin, mipui tana mawhphurhna thûk zawk a pâwmna leh thil ṭha zawk ngaihtuah chhuah tûmna a ni tih kan hmu thei awm e.

Assembly House chu politics-a inbeihna hmun mai ni lovin, public interest, accountability leh responsible politics lantîrna hmun pawimawh tak a ni. A bik takin, Calling Attention Motion hi parliamentary democracy nihphung leh sawrkar leh politician te mawhphurhna (political maturity) lan chhuahna tûr atan hmanrua pawimawh tak a ni. Party pakhat point-score-na tur emaw, politician pakhat beihna tur emaw ni lovin, mipui nun nghawng leh ram tana thil pawimawh leh hmanhmawhthlak tak takte sorkar hriattîrna leh House-a sawi chhuahna tûr a ni. House kan motion put luh khan a bùk ṭhelha a ṭhelh si chuan, ngaihthlak chhunzawm kha a chakawm tawh lo hial ṭhin.

Assembly-a thu sawi reng reng, party interest aia public interest thlîrna aṭanga kalpui hi democracy-a mawhphurhna dik tak a ni. Opposition emaw, ruling party emaw nihna aia mipui harsatna leh ram tana thil pawimawh zawk thlîr hi House-a politician-te chanvo pawimawh ber a tling. Public interest-a tana thu pawimawh put luh a nih chuan zawhna dik zawh leh chhanna chiang pêk hi mipui rinna tinghettu a ni a, accountability awmze pawimawh tak a ni. Sorkar chu mipuiin thu neihna an pêk an ni a; chuvangin, mipui leh MLA te zawhna hmachhawn a, chhanna fiah tak pêk chu sorkar mawhphurhna a ni. Mipui pawhin an aiawhtute thu neihna hman dàn, an thu sawi dàn leh thutlûkna aṭangin kan teh tur a ni.

Assembly debate-ah hian mimal beihna (personal remark) aiin kan thu khel mêk (issue), thu dik tak (fact) leh a chifel dàn thlîr hi political maturity tehna pawimawh tak a ni. Mi pakhat sawisêl emaw, party pakhat beih emaw aiin, harsatna bul leh a chhan zawngin, eng nge he harsatna hi siam chhuaktu leh engtin nge chinfel a nih theih ang tih zawhna hi ngaih pawimawh zawk tur a ni a. Argument ṭha, fact, evidence leh solution-oriented discussion te hi parliamentary democracy-a thil pawimawh zawk chu an ni. House-a rorelna hi dàn leh inkaihhruaina behchhana kalpui tûr a nih avangin Calling Attention Motion emaw, motion dang emaw hman chhuah dânah House inkaihhruaina zawm hi a zahawm ber bawk. Speaker-in rem a ti lo chung chung pawha tih luih ngat ngat hi chu ram hlui zia, intei têtna a ni.

Motion pakhat thupui nên inlaichinna nei lo thil dang nen thlun zawm tûm phêtna chuan debate chu a tûm bul aṭangin a thlâk dânglam thei a, chutiang chu mipui mitah pawh issue-based debate aiin political distraction emaw, personal attack emaw angin a lang thei. Hei hi kan MLA zahawm tak pakhat khan a rawn hmang bawk. House dàn leh inkaihhruaina zah hi sorkar lam mawhphurhna chauh ni lovin, opposition lam mawhphurhna pawh a ni ve bawk. Freedom of Speech hi democracy-a thil pawimawh tak ni mah se, freedom with responsibility a ni tûr a ni a; dàn awmsa zah lo taka House tihbuai emaw, debate tih lum emaw chu democracy zalenna tihfiahna a ni lo. Thu sawi châk (chuh helh) hi a ṭha a, mahse, thu sawi châkna chu thupui fiah, fact nei leh mipui tana a rahbi nên inzawm tlat a ni tûr a ni.

Political maturity tih hi kum rei tak politics-a awm emaw, party pakhat hnuaiah kum tam tak thawk tawh emaw tihna mai a ni lo. Thuneihna hman dàn, inbeihna hmachhawn dàn, criticism pawm dàn leh mipui interest vawnhim dànah a lang chhuak zawk. Ruling party tan chuan sorkar thutlûkna leh policy-te hrilhfiah ngamna, criticism pawm ngamna leh accountability hmachhawn ngamna hi political maturity a ni a. Opposition tan erawh chuan sorkar thil tih dik loh emaw, policy-in mipui a nghawng dàn emaw chu fact leh evidence hmangin fiah taka sawi chhuah a ni ve thung. ZPM sorkar lamin House dàn leh inkaih hruaina an zawm dàn hi 'Kalphung Thar' an sawi fô nên a inthlun zawm ṭha rih hle a, mahse, kalphung thar tih hi slogan mai ni lovin, House chhunga conduct, accountability leh debate quality-ah pawh a lang chhuak tûr a ni.

Tun chhoah hian Assembly rorêlna hi Mizoram mipuite’n kan thlir nasa tawh hle a. MLA-te’n thu an sawi dàn, an inhnial dàn, mipui zawhna an hmachhawn dàn leh House dàn an zawm ṭhaṭ leh ṭhaṭ loh thlengin mipuiin an ngaihven vek a ni. Chuvangin, ṭhangtharte hian Assembly rorêlna kan thlir dànah pawh party politics chauh kan zir tur a ni lo a, House dàn zawm, thupui nei a thu sawi, mi dang thu ngaihthlak peih, criticism hmachhawn ngam, evidence hmanga inhnial leh mipui tana mawhphurhna pawm dàn te pawh kan zir tur a ni. Democracy chu zawhna dik zawh ngamna, chhanna chiang ngaihthlak ngamna, thu dik lo pho chhuah ngamna leh mipui tana thu tlûkna ṭha zawk siam tumna a ni.

Political maturity chu party pakhat hnehnaah emaw, politician pakhat chawimawinaah emaw-a innghat lo a, mipui leh ram tana mawhphurhna kan pawm dànah a lang zawk. Calling Attention Motion-aṭanga kan zir tur pawimawh ber erawh chu–politics hi mimal leh party hming chawimawina tur ni lovin, mipui harsatna sawi chhuahna, sorkar hriattîrna leh ram tana thil ṭha zawk zawnna tûr a ni.

Democracy kan hlut poh leh zawhna dik kan zawt ang a, chhanna chiang kan ngai chang ang a, ram hmasawnna tur kan thlîr zawk ang. Chutiang political culture chu kan siam theih chuan, Mizoram politics pawh inbeihna aiin mawhphurhna leh party interest aiin, public interest ngaih pawimawh zawkna kawngah a puitlin zêl bawk ang. Ramhlui zia politics (cheap politics) hian mipui min hip meuh tawh lo chu a nih hi.


- Thangte Thawmte