Written by
- Kawlchhawna Ralte PH : 8798764113

VANAPA CHANCHIN CHALKHUMA ZIAK BIHCHIANNA

Thu hmatheh

Chalkhuma hi kum 1902-ah Arro khuaah a piang a, sikul kal lovin in lamah a pa Sappuithanga zirtirnain ziak leh chhiar a thiam a. Arro khua bâkah Murlen, Hnahlan leh Lungphunlianah te an awm a. Kum 1913-ah Lungphunlian aṭangin Dimphaiah an pêm a. Chutah chuan upate râwn chawpa ni 25.3.1926-a Vanapa chanchin a ziah chu 1926 April thlaah Mizo leh Vai chanchinbuah tih chhuah a ni. A thuziak sawi chian ngaite kan sawi dawn a ni.

‘Vanapa hi fahrah rethei tak a ni a…’

Hei hi a dik meuh ang em tih kan hriat theihna tur chu hetiang hi a ni. Vanapa farnu Chawngzakhawli chuan pasalṭha Chawngduma fapa Vawma pasalah a nei a, fapa pakhat an hring a, chu chu Saihrâwnga a ni. Chu mi fa pahnihna chu Lalluti a ni a, Vanapa tunu a nih bawk chu, Lalluti chu.

Pi Lalluti’n a pi hrilh, a sawi chhawn dan chuan, Hlimena an awm lai a ni awm e, Thangzachhinga chuan a rûk deuhin ngaihzawng a nei ve a (hei hi a tleirawl ngaihzawng niin a sawi). Chung hun lai chuan a û tan nupui an zawng a, Thangzachhinga ngaihzawng ber kher chu an bia a. Nula chhungte chuan, “Thangzachhinga tan chuan ni se kan rem mai tur, ani lah a la naupang deuh si a le,” tiin palai an chhang a. Mipa lamin chu chu an hriatin, “Kan fate-ah duh leh duh loh ka nei e, te an ti vei maw, Thangzachhinga lah a la hun lo tih an hre reng si a, ani pawh an nei bik lo vang,” an ti ve ta ngat a. Chu thu chu nula chhungte chuan an hriat leh chuan awm nuam lo an ti a ni ang, a zan a zanah an pêm niin a sawi. Heng thu aṭang hian Vanapa chu fahrah a nih hmel loh khawp mai.

Diltlanga an awm laiin Vanapa chu, “Mi leipuiah thing puin a kal a, a neitupain ‘Buh i titlu e’ tiin a hreipui a paihsak a…”

He lai thu hian ‘Khual thuthang leh âr pân chuk’ tih thute pawh min hriat chhuahtir e. Vanapa kha pasalṭha satliah a ni lo. Tualtea an awm lai pawhin pasalṭha hotu ni tawhin, fing leh ro rel thiam, a awmna khua apianga khawtlang mi pawimawh, lal khawnbawl upa min a ni. A dinhmun kha tunlai hun angah chuan VC/LC member ang hi a ni ang. A mizia aṭanga thlirin, leipui neitupa be hmasa lo chuan thing a fawm a rinawm chiah lo va, tin, pa leh pa hrepui han inpaihsak ngawt mai chu a inzah lohthlak hle bawk. Chalkhuma thu laknate hian thu an hre thau hle mai a, tunlai ṭawng takin an ‘over’ lam deuh a ni. Vanapa’n zaidam a zir lai hunte chu ni se pawm a nuam deuh tur. Chuvangin, he thu hian belh chian a dâwl lo hle bawk a ni.

Hemi Saiṭhuama ram Diltlang ngeiah hian putar takin a thi ta, a thih lai hi ngaihruatin 1870 a ni ang.

Chalkhuma thu laknate hian Tualcheng aṭanga Liankhama thlang tlak thu leh, Zawlnghak an kai chanchin te an hre ve lo a ni tih a chiang hle. ‘hria se la chuan ropuina Lalpa chu an kheng bet lo vang’ tih thu angin, Chalkhuma hian chanchin a ziah dawnin an khaw ṭhenawm Tualchengah leh Lungphunlianah tal lo zin se ṭha tur, khaw inhnaih tak vek an ni si a. Lungphunlianah hian Zawlnghak sang khuaa tlangval inbuan chak zinga mi Tlanchina chuan a hun hnuhnung hmangin 1930-ah a thi a, a lungphun pawh a la ding. Tlanchina hi Vanapa hnung lo zui vetu a ni a. Zawlnghakah Vanapa chu chak tawh lo tak chungin ṭum khat chu pasalṭha ramchhuak bûk nghak tura a kal ve thu chu a mo Chalruali hnenah a lo sawi a. Chalruali chuan a fapa R. Biakchhunga a lo hrilh a, chu chu Pu R. Biakchhunga’n he thu ziaktu hi a hrilh leh a ni. Pu R. Biakchhunga hi Chhinga Venga Bethani Taxi Stand bulah a awm.

Tin, Tualcheng khaw chhuak Pu K. Lianvela, kum 1930-a piang, Aizawla awm chuan ni 20.3.2017-ah he thu ziaktu hnenah hian ti hian a sawi: “Ka nu hi Hrangchuailovi a ni a, ka nu chuan ‘Vanapa chu Zawlnghakah a thi a, a thlan chu khuti lai angah khuan a awm,’ tiin Zoram buai hmain min hrilh a, ziaka chhinchhiah nachang ka lo hre lo a ni. Tun hnu hian Vanapa chu Tuiṭhoh kama thi nia sawi hi chanchinbu lamah te hian ka lo hmu a, mak ka ti khawp mai. Vanapa chu Zawlnghak ni lo hmun dangah chuan a thi lo vang, khi laia Lalrengpuia nu sawi dan nen pawh a inmil a ni,” a ti. Amah biak lai hian kum 87 a ni a, tunah chuan a boral tawh. Chalkhuma hian Tlanchina leh Hrangchuailovi te hi hriain lo râwn se chuan, Vanapa chu Diltlanga thi niin a ziak hauh lo vang. Vanapa thihna hmun leh hun a sawi hi a ngaihruat thu mai a ni a, chhuan tawlawla neih tlak a ni lo.

“Lalburha rûna, bawrhsap lo thlen hmain a ni, Chawnchhima Lalburha sawrkarin a hrem 1872 hma deuh hlek a ni.”

He lai thu-ah hian Lalburha hi sawrkarin a hrem ni hialin a ngaih theih a. Hmar lam Vai lianin an tum ber chu Lalburha hrem a ni a, Monierkhal rûna an silai râllakte chhuhsak leh an tum a ni. Thawh pawh an thawk rip hle. Sipai 1,750 an koh khawm zinga 1,600 chu silai kap mi an ni a, a dang chu laipui kap mi leh leilawn dawh mi an ni. Kuliho pawh 3,000 niin, sai 37 an hruai niin Rev. Liankhaia chuan a sawi. Hetiang hi ni mah se, Lalburha khan a sahimna tur a hria a, a him chinah a awm zel a, man a ni lo va, a tâng lo va, hrem a ni lo bawk. Chawnchhimah an silai mante chu Manding Sap hnenah pek leh vek a nih avangin Bawrhsapho chu an haw leh mai a ni. Chuvangin he lai thu pawh hi hriat sual a nih hmel viau.

Hetiang hi thu dik zawk chu a ni

Vanhnuailiana in aṭanga Zawlnghak thlenga Vanapa chanchin bulfûk taka hretu chu Chêmtheri a ni. Retheih vanga Vanhnuailiana ina zuang lut a ni a, Liankhama in hrang changin Zawlnghak thlengin a awmpui a, a in aṭangin pasal a nei a, an fapa Rothangvunga nupui chu Lalluti a ni. Chêmtheri chuan 1945 hma lamah khan Liankhama a zui zel dan chanchin tam tak leh Zawlnghaka an awm laia Vanapa chunga thil thlengte chu a mo Lalluti hnenah a lo sawi a. Zawlnghak awm laia Vanapa chunga thil thleng a sawite chu a tawi thei ang berin: Ralduha sakeiin a seh ṭumin Vanapa chuan, “Engmah lah kan ni tawh si lo va, tha chu a na duh a nih hi,” a tih ṭhin thu te, Bawrhsap RB McCabe leh Liankhama te remthu sawia an inbiak laiin Vanapa chuan lal leikapui aṭanga lo thlir ve tih te leh, Vanapa chu a thi a, a thih hnu kumah a nupui pawh a thi ve leh’ tih thute hi a ni. Chêmtheri hi 1947-ah kum 103 niin Aiduzawlah a thi.

Pi Lalluti hi 1992 kum tirah kawmna neih a ni a, a thusawi chu Art & Culture Department-ah thlen a ni. Ti chuan, chung thu kal zel avang chuan ni 25.5.2004 lai khan Zawlnghak chu nem ngheh tumin sawrkarin hma a la a, Radio-ah te puangin sawi duh nei tan hun hawn a ni a, hun tawp dawn ṭep, ni 24.6.2004-ah Vanapa chu ‘Tuiṭhoh kamah sakei seha thi’ tih leh, ‘khaw vawt vang thi, a thihna hmuna phum’ tih thu A&C Department-ah a lut a, chu thu chuan Zawlnghak nem ngheh tumna chu a ti vuaichâ rei ta a ni.

Mizo zinga sakei seh ramhnuaia phum lova zawn haw hriat theih chinte chu: Reiek tleirawl Bawkkuia, Dapkhan khua Ruma leh Chawngchhunga, Zote khua Lalkuala leh Thawmvunga, Vanapa fapa Ralduha te an ni. Vanapa khan ramhnuaiah sapui lakah thihna lo tawk ta ang se, Liankhama khuaten a ruang an la ngei ang.

Ni 20.10.2004-a Tuiṭhoh kama thlan an hai ṭuma Art & Culture Department aṭanga kal ve Pu Lalchuailova, Research Office chu Pu NB Sanga Chhangtein a Ofiice-ah a kawm a. Pu Lalchuailova chuan, “Thlan ang tak chuan lung chu a inrem ve a, mahse Vanapa phumna a nih leh nih loh sawi theih a ni lo” tiin nui chung deuhin a sawi. He thu ziaktuin 2019 September thlaa Vanapa thlan an tih a hmuh chu lung 13 lai phun tlar dul a ni a, a lai pathumte chu a dang aiin an sângin an hlai bik bawk. Tin, mi pakhat, a hming tar lan chu ṭha a ti lo va; chu chuan he thu ziaktu hnenah hian “Hei hi Vanapa thlan a nih hi tia min kawh hmuh chu lungtum vawm khawm hi a ni” tiin a sawi ve thung! A inang lo hlawm viau mai. Bible-ah ‘Hretu dik chu a daw lo vang a, Hretu dik lo erawh chuan dawt a phuh chhuak ṭhin’ tih thu a awm a (Thuf 14:5). Tichuan, kan thu chhiar tâk aṭangin Vanapa thihna hmun thu-ah thu dik leh dawt thu chu thliar hran theih a ni e.

Lehkhabu râwnte:

1. Mizo pi pute leh an thlahte chanchin, ziaktu K. Zawla,

2. Sakhming chul lo Vanapa, ziaktu NB Sanga Chhangte,

3. Mizo chanchin, Ziaktu Rev. Liangkhaia,

4. Vanapa lungphun Souvenir (17.3.2007), Rabung Branch YMA


- Kawlchhawna Ralte

PH : 8798764113