Tlabung (Demagiri) Bazar Chanchin
British sawrkar record hlui aṭangin Tlabung (Demagiri) hi Thangluah lal Rothangpuia ram chhung a awm a nih tih chiang takin kan hre thei a. A khaw hming chungchangah inhnialna lo awm pawh ni se, Thangluah lal ram chhunga awm a ni tih erawh tuman an hnial theih lo vang.
Kum 1898 April ni 1-ah India sawrkar Foreign department-a Secretary WJ Cunningham chuan Chittagong Hill Tracts (CHT)-a bet ṭhin Tlabung chu Assam Chief Commissioner awpna hnuaia awm tawh tur a ni thu hriattirna (proclamation) a tichhuak a (Source: National Archive). He hriattirnaah hian Tlabung chu Rothangpuia ram chhunga khaw awm anga tarlan a ni a, “The tract known as Rutton Puiya’s villages, including Demagri” tih ṭawngkam hman a ni.
Vailen vawi khatna hma khan Bengal sawrkar thuneitute chuan CHT ramri dep khuate lo zu rûn fo ṭhin Lushai (Sailo, Haulawng, Thangluah) leh Shendu (Lai leh Mara) te lakah ramri khuate veng him turin Uiphum tlangdungah ramri vengtu sipai awmna (frontier post) siam an duh avangin Sirte, Demagiri, Saichal leh Uiphum tlangah sipai awm hmun (out post) siam a ni a. Vai len vawikhatna hun laiin Demagiri hi sipai inkulh nan hman zui a ni a, vai len vawi hnihna (1889-90) hun lain Chittagong aṭanga sipai rawn chhote’n awmna (base) atan an hmang leh a ni.
Tlabung bazar din a nih dan
Demagiri hi a tir chuan khua (village) ni lovin, sipai ṭhut hmun (outpost) a ni a, a hnuah CHT Deputy Commissioner Lewin rawtna zulzuiin bazar siam nan hman a ni. Mizo (Kuki) lal ṭhenkhatin mamawh châkkhai an châwk luhna ber Kassalong bazar chu an tan a hlat lutuk avangin Demagiri-ah bazar siam sak tur leh Sirte tlang dungah awmhmun a rawn khuar chuan a bul hnaiah rawn insawn an duh hial ang tia a hnena an thlen angin TH Lewin chuan March ni 26, 1872 khan Bengal sawrkar Secretary hnenah Demagiri-ah bazar bun turin rawtna a thlen a (Source: Papers relating to Cachar & C, 1893). Lewin rawtna hi Bengal sawrkar chuan pawmpuiin, bazar bunna senso atan Rs 3,000 a pe chhuak a, Bazar viltu tur tualchhung officer lawmman atan thla tin Rs 50 pek a remti bawk.
CHT Deputy Commissioner hlui TH Lewin in April ni 28, 1873-ah Commissioner, Chittagong Division hnena a report thehluh (Source: National Archives, New Delhi)-ah chuan Demagiri bazar bul ṭan tirin amah (Lewin) kaihhruaina hnuaiah dawr sawmpakhat (11) hawn niin, dawrkaite chu Chakma (Chukmas) vek an ni tih a tarlang a. Bengali sumdawngte chuan a tirah Demagiri a bazar siam hi an dodal a, an dodal chhan ber nia lang chu zin kawng thui tak zawha Kuki (Mizo)te han pan chilh ai chuan Kukihoin anmahni chu zuk pan zawk se an tih vang niin Lewin chuan a ngai a ni.
Bengali sumdawngte hian a hnuah Demagiri a bazar siam an dodal chu an tan hlâwkna aiin chânna a ni thei zawk dawn nia an hriat avangin Lewin hnenah dawr hawn phalna an dil leh a, mahse, pek an ni lo (a hnuah pek an ni chauh). Lewin-a’n Bengali sum dawngte dawr a hawntir phal loh chhan pahnih a awm a; pakhatnaah chuan a tira a ruahmanna an dodal avangin hrem nan tih leh, a pahnihnaah chuan Lewin hian tlangmi dawrkai (Chakma)-te chuan bazar aṭangin hlawkna tel ve se, Bengali sumdawngte nen an inel (compete) hmain sumdawnna thilah tawnhriat nei hmasa se a duh a ni.
Lewin hian Tlabung bazara thil man bithliahtu tur committee mumal takin a din a, committee-ah hian tlangmi dawrkaite bakah bazar chhawr ṭangkaitu tur Kuki (Mizo) an te. Bazar enkawl mawhphurna chelhtu tur (Superintendent) hmasa ber ni turin Marudin Jemadar chu ruat a ni a. Bazar tlawhtu Lusei, Shendu leh adt leh dawrkaite inkara thubuai chinfel te, bazara thil zawrh ṭha tawk lo avanga lungawi lohna chinfel te leh data/statistic mumal taka vawn ṭhat te chu Superitendent mawhphurna a ni.
Hawn a nih aṭangin Tlabung bazar chu a lûn hle a, tlawhtu pawh an ṭhahnem hle. Entir nan, 1872-73-ah chuan Thanglua, Sailo leh Haulawng hnam atangin mi 3,844-in Tlabung bazar an tlawh hman a. Administration report of CHT, 1880-81 chuan Lusei 8,905 (an zinga 4,530 chu Haulawng) ten Tlabung bazar an tlawh niin a inziak. A hnuah zawi zawiin tlawhtu an tlahniam ve zel a,1888-89 ah chuan mi 2,949 chauhin an tlawh a ni. Hei hi sumdawngte’n thlai hralh tur duh ang an hmuh loh vang emaw, hmun dang, Subalong leh Barkal-ah te tlawm zawka bungrua lei theih a ni vang emaw niin a lang.
Demagiri bazar hi sumdawnna leh mamawh châkkhai châwk luhna atan mai ni lo, Mizo leh Shendu lalte leh CHT official-te inhmuhkhawmna (durbar) neih nan pawh hman a lo ni tawh thin. CHT area-ah durbar hi Rungamati leh Kassalong-ah te neih a ni ṭhin a, Demagiri-a bazar siam a nih hnu chuan Demagiri chu durbar neih nan hman ṭangkai a ni chho ta zel a ni.
Tlabung bazarah hian Lushai leh Shendu te chuan ṭhelrêt (Indian rubber) leh khuaizial (wax) zuk hralhin, chi, vaihlo leh saingho an lei haw tlangpui ṭhin a. Ṭhelret hi Kuki leh Shendu ten Demagiri sumdawngte hnena an thil hralh zinga a hlawm lian ber a ni a (Administration report of Chittagong Hill Tracts, 1888-89, National Archives). Ṭhelreta sumdawnna hi a hlawk viau a ni ang, kein ni 9 lai mai kal ngai mah se, ṭhelret hralh turin Kukite chuan Tlabung an pan ṭâng ṭâng ṭhin a ni (Source: Bangladesh District Gazettteer, CHT, 1971).
CHT thuneitute chuan ṭhelreta insumdawn tawnna bakah thingzai hmanga sumdawnna (timber trade) thlengin Tlabung bazar aṭang hian a ṭhan chhoh an ring a ni. CHC Deputy Commissioner LR Forbes chuan a report-ah, “Chakma zingah a kâwlhrâwng zualte chuan Tlabung lui dung piah lamah thing an kit ṭan a, thing chu Tlabung bazara chawk luh atana hlu tak a ni thei ang,” tiin a sawi a ni (Administration report of CHT, 1888-89).
Tlabung bazar leh a chhehvela in leh lo din chhoh dan
Colonial record hlui hmuh theih tlemte aṭangin Tlabunga bazar din a nih hnu hian Tlabung chu sawrkarin a tiphuisui chho zel a. Damdawi in, school leh post office-te pawh din niin, bazar chhehvelah chenna in leh lo (settlement) zawi zawiin a ding chho zel a ni tih kan hmu theih a ni.
South Lushai Hills bawrhsap lo ni tawh ṭhin leh Tlabung ngai pawimawh em emtu Capt. Shakespear chuan May 1894-a a report (Source: National Archives) pakhatah chuan, Demagiri bazar chu ṭhang zelin Gurkhali ten in leh lo an din ṭan a, bazar chu enkawl uluk a ṭul thu a tarlang a. Administration Report of South Lushai Hills1893-94 ah Capt.Shakespear vek hian Demagiri-ah sipai bâng (old sepoy) leh mi dang lo nei leh bawng vula ei zawngte chenna in 26 dingin, a duh na zawngin in leh lo an din loh nan heng chhungkaw 26 te aṭang hian in khat tan house tax ₹1 zel lak a nih thu a ziak a ni.
Shakespear report-a Demagiri-a chhungkaw 26-te chu sipai bâng leh a dangte tih a ni avangin a tam zawk chu hnam dang an nih a rinawm. A hnua school chungchang report hran (supplementary paragraph)-ah chuan Demagiri-ah mipa naupang tan upper primary school leh hmeichhe naupang tan din a ni a. Zirlai mipa naupang zingah Gurkha-12, Mugh 9 Tippera 9 leh Assamese 5 an awm a, hmeichhia lamah Kuki-pahnih, Tiperra pahnih leh Gurkha pathum an awm thu tarlan a ni.
A kum leh administration report of south Lushai Hills,1894-95 (Source: National Archives)-ah chuan, South Lushai Hills district-a khaw awm zat chu report hmasa (1893-94) aiin khaw 10-in a pung a, hei hi Demagiri chhehvela in leh lo dinna veng (hamlet) te khaw hran anga chhiar an ni tak vang a ni tih a chuang. He report-ah vek hian Demagiri Gurkhali khua aṭanga house tax lakkhawm chu chhiah tlingkhawm zingah chhiar tel a nih thu tarlan a ni bawk.
Tlabung bazarah hian hmun dang aṭangin pêm lut an awm ve zel a, mihring pawh an pung chho zel a ni ang, Capt. Chamber-a ziah “Handbook of Lushai country, 1899” ah Tlabung bazar ah mihring 400 an khawsa a, Haulawng leh Shendu te ten sumdawnna kalpui a nih thu kan hmu a ni.
British hun laia khaw pawimawh tak mai Tlabung leh a chanchin (history) hian tun aiin ngaihven a phu a. A khaw chhunga sap sûlhlu hlui awmte pawh kan hlut thiam deuh deuh a pawimawh hle.
- James Miahlung