HRISÊL TURIN INSAWIZAWI

Mihringte dam chen tura bible-ina sawi dam thleng pha lo hi a tam zâwk kan nih tâk hmel a. Kum 70, chakna avânga kum 80 dam thleng leh kum 100 thleng dam pawh kut ṭang thliaka chhiar tur an awm. Kan pi leh pute hunah khan an thawhrim luâtah leh taksa duât nachang an hriat leh si loh avângin an tar hma hle a. An thawhrim mil turin taksa mamawh ei tur ṭha an ei lo va, an zâng a kûl thuaiin kum 50 mi pawh pitar/putar an ni mai ṭhin. An thawhrim luât te, an ei chhiat te, Vâi damdâwi awm lo leh inenkawlna ṭha awm lo kha an dam rei loh chhan bulpui ber pakhat a ni awm e.

Kum rei lotê chhung pawhin kan nun a inher danglam nasa ta êm êm mai a. Tûn hmaa an thawhrim tuar lova damlo/thi ṭhin kha tûnah chuan kan awmâwl luâtah kan damlo/thi ta zawih zawih thung ta a nih ber hi. Hmânlaiin an dam chen a tawi ti mah ila, tûnlaiah chuan upa lam aiin naupang lam kan thi tam ta zâwk emaw tih tur a ni a. Ṭhalai tha la za rual tê tê ni tur âwm hi zû leh ruihhlo vângin kan liâm ta zung zung mai a, kum naupang tein natna benvawn leh enkawl dam hleih theih loh natna kan kawl ta fir fer mai. Heti taka natna tam ta leh kan taksain a tuar zo ta lo hi kan awmâwl leh ei tui vâng a ni pakhat ang a; mi tam tak chu ei luât leh in luât tuar lovin kan na mêk bawk.

Pathianin Adama hnênah, “Hmâia thlantui luâng zawih zawihin chaw i ei tawh ang” a tih kha mihringte ṭhatna tur a lo ni reng mai a. Kan taksa a chêt a, kan thlan a tlâk hian kan ngeih êm êm mai a lo ni. Taksaa natna dotu sipai an pungin an lo chak a, natna tlânglâwn satliahin min hneh thei lo. Damdâwia inenkawl kan ngaih chinah leh damdâwi in kan thlen a ngaih meuh chuan kan taksaa natna dotu sipaite an lo chak lo hle tawh tihna a ni a, ngai awh leh a har êm êm tawh ṭhin a ni.

Taksa ropui tak mai kan neih hi enkawl uluk a ngai a, tihchak a ngai. Tihrâwlte hi awm mai mai tura siam an ni lo va, hna a thawh tam poh leh a chak a, a rin tlak mai ṭhin. Taksa bung hrang hrangte hian mawhphurhna an neih tlêm lutuk chuan an nih tur ang an phâk lo va, an uaithla thuai mai a ni. Kan kê ber pawh hi thla khat lek pawh han tuam khawng ila, a tein a chak lo hman êm êm mai a ni. Kan kê leh kutte hi eng atan nge kan hman rim ber a, a chakna tipung zâwngin nge tiṭhuanawp zâwngin kan hman ṭhin ni.

Fiamthu duh deuh ten, “Insawizawi ai chuan zawi sain tho mai ila” tihte hi a lo ṭha lo khawp mai a. Taksa sawizawi peih lote chu rei lo teah zawi sain kan awm mai tak tak a, damdâwi nen inenkawl viau a ngai tawh mai ṭhin a ni. Damdâwia inenkawl a ngaih chinah lah hian hmun hrang hrangah hlet a lo chhuah tawh ṭhin si a, chuvângin zawi saa thawh ngawt aiin insawizawi ngê ngê chu taksain a ngeih a, dam reina pawh a lo ni.

‘Ṭhalai tha za rual’ tih hi ṭawngkam duhawm leh lâr tak pakhat a ni. Chutih rualin tûnlai khawvêlah ṭhalai tha zat rêng rêng nei lo, kum tam zâwkte aia zawi ngawih ngawih leh che hlei thei lo zâwk eng emaw zat kan awm ta. Naupan lai aṭangin nu leh pa ten broiler âr vulh takin kan vulh a. Lênlâm leh ṭhian kâwma an chhuah kan phal lo va, inah awmin lehkha zir ngawt ngawt mai se tih hi kan duhthusam a ni. Ṭhian suâl an kawp lo va, zial zûk rûk leh thil chin ṭha lo ti lovin chhûngte hmuh phak rengah an awm a, kan lâwm êm êm mai a. Sikul-ah nise an hâw lam kal lam lirtheiin kan hruâi a, kan enkawl no liâk liâk a ni ber mai e. Naupang pâwn chhuak lo chu naupang fel, enkawl nuam kan ti a, nu leh pa tan a hahdamthlâkin ṭhiante kiangah pawh mahni fate kan chhuâng thuai mai a ni. Hetianga naupang kan khûrkhungte hi eng dinhmunah nge an din tak zel ṭhin tih erawh kan ngaihtuah ngai em le. Rilru no leh taksa no hrî an vei zui duh khawp mai nia.

Kan nuapan lai ti ve khanglâng ila, sava veh leh lui kal ṭhang tih takah kan hrisêlna kha Pathian zarah a lo ṭha ṭhin hle mai. Pathianni inkhâwm ban leh sikul ban remchangah chênna hla, kurung, Zâwngêk lî vela tui chêng nasa ṭhin kha kan ni a. Tûnlai angin wai wai, rumpum tih vel pâi awm ta lo chu rilṭam tâwpah kâikuang leh âi-tê kan mante kha ka chhem hmin e tiin a sen vit vet chuan kan hmawm mai a, tuihri te kha kan lo vei lo zâwk ngawt mai. Lûang no leh di zung thlengin kan fêp a, pumin a lo pai dam ve zel mai bawk a. Ruah do leh tuihâwk khuahte kha kan hlimpui êm êm a, “Ka vawkpa aw thâu thâu” ti a kan ben fâwn hluk hluk kha chuan in lam pan nachang pawh kan hre lo. A tâwp a tâwpah vawt tiin kan khur haw hlawk hlawk a, mei lum kan ai a, a reh ve leh mai a. Khawsik, hritlângin min man zui ngai chuang rêng rêng lo nia.

Sikul kalte kha kal lamin phûr vak ṭhin lo mah ila bân dâr a rîk meuh chuan kan thatho tawh hle. Kan in-ûm hâw zawr zawr a, sikul aṭanga in thlenga tlân hâw chang a tamin kan hah chuang hran lo. In thlen veleh iptê bân pahin kan inthlâk sawk sawk a, sava veh emaw, sangha leh kaikuang thilin emaw kan tlân liam leh nghal a, tûnlai ṭawng takin kan nun kha a ‘active’ êm êm mai a ni. Sawi tawh ang khan sikul chawlh leh bân, Inrinni apiangin kan chhuâk bawk a, lehkha lam thiam viau lo mah ila Pathian zarah kan hlimin kan hrisêl hle thung.

Hrisêlna pawimawhzia hi han hrisêl loh chiah hian kan hre chhuak ṭhin a, a tlai lek lek châng a awm. Mahni taksa hrisêlna dinhmun hriat chian hi thil pawimawh deuh mai a ni a; chumi piah lamah chuan a ṭûl anga taksa duât leh enkawl hi mahni mawh a ni bawk. Tûnlaia natna lâr depression, anxiety, zun thlum, BP sang kan tih ang chite hi taksa insawizawina hmangin thui tak a pumpelh theih a, a hneh theih bawk. Thlan tla khawpa kan infiam loh emaw, hna kan thawh loh emaw avânga kan taksain a tawrhna zawng zawng hi ngaihtuah chian chuan hlawh neiin kan insawizawi hi a lo ni reng a, chutah dam reina a lo la ni zui. Chuvângin thlan tla khawpa hna kan thawk thei te, taksa kan insawizawi theite hi lawm hliah hliah tur kan lo ni.

- R. Lalfakawma Seling