MIZO ṬAWNG HI (Uiawm/uihawm)

Synod House Style (2025)-ah khan, “Ṭawng hman dan hi kan awmna khua leh veng azirin a inang lo thei a; ‘a dik lo’ intihsak ngawt theih loh chin pawh a awm ang,” a ti a, a dik khawp mai. Phek 70-naah khan, “Uiawm: Thil kan ui deuh sawi nana kan hman hi ‘uihawm’ ti lovin ‘uiawm’ tih tur a ni,” a ti a. Synod House Style-a mi meuh han hnial chu a châkawm lo hle nâ a, ngaihdan chu sawi thiang alawm.

Uiawm tih hian kei pawh hun eng emaw chhung chu min hneh khawp mai a, ka thil ziahah pawh ‘uiawm’ tih ka hmang ve ṭhin a; mahse, ka ziah dawn apiangin ka khawrin ka inthlahrung deuh ziah chu a ni. A chhan chu, kan naupan lai aṭang tawhin ‘uihawm’ tiin kan lo sawi tawh a, chu thlarau chuan min kaitho leh ta deuh tlat mai a. ‘Uihawm’ tih hi a dik zawkin ka hre thar leh tlat. Linguistics lam Tibet lam ṭawngte nen lama zirho pawh hian ‘uihawm’ tih hi a dik zawkin an hria a. Uihawm kan tih hian a thlûk a siam nghal a. ‘Ui’ kan tih ngawt chuan kan thlûk sâng a, ‘h’ a tel hian a kan thlûk hniam ta a. Chutiang zelin thu dang pawh. Uiawm kan tihin ‘ui’ lai hi kan thlûk sang ngai lo va, kan thluk hniam ṭhin.

Thil dang pawh hi tlem han en leh ila. Nula pakhat chu a ngaihawm em em mai a. A chanchin kan sawiin a ‘ngaiawm’ kan ti lo va, a ngaihawm kan ti zawk ṭhin a. ‘H’ chuan a thlûk a siam nghal a, ‘h’ a awm chuan lam hniam tur a ni tih a tichiang ta a. Chuvangin, kha nula kha a ‘ngaiawm’ ti lovin, a ‘ngaihawm’ kan ti ṭhin a ni. Thangi leh Lala chu an inngaizawng a, Liana chuan ngaihzawng a nei ve lo. Hetah pawh hian ‘h’ a awm hian thlûk hniam tur a ni tih a chiang nghal bawk a ni. Liana chuan ngaizawng a nei ve lo, han ti ila, ngaizawngtu a nei ve lo, tih a nih si loh chuan ṭawngkam dik lo tak kan hmang tihna a ni thei ang.

Inngaitlâwm tih pawh hi maw le. Kan Bible-ah pawh inngaitlâwm tih hi, Bible-ah kan hmu ṭeuh a. Chumi tho chu hming (noun)-a a hmanin ‘inngaihtlâwmna’ tih kan hmu leh ṭeuh bawk a. Heng hi ‘inngaitlâwmna’ kan ti dawn em ni? Nula tlangval chesualte tlâwmna lam pawh a ang thei mai dawn alawm. Ngaidam tih pawh hi ‘verb’ a ni a, verb veka hman pawhin, ‘Min ngaihdam avangin ka lawm khawp mai.’ Min ngaidam avangin ka lawm khawp mai, han ti ta ila, Mizoram lailia cheng a ni lovin kan ring nghal thei ang. Inngaidam tawn rawh u, inngaihdamna hi a hlu a nia. Hei pawh hi ‘Inngaidam tawn rawh u, inngaidamna hi a hlu a nia’ han ti ila, a dik lohna chu kan hre nghal vek awm e.

Thei/theih pawh hi. Kan naute a kal thei tawh a, kal hi chu a theih zawng ve tak a ni. Kan naute hian kal chu a thei ve zawng tak a ni. Uihawmah ‘h’ kan bân thiang lo ang bawkin, kal chu a theih tihah pawh hian, ‘h’ hi kan bân thiang lo vang. Thi pawh thihna, a ni sawi tur a tam hle mai.

Ṭawng hi tih dik kan tumna lamah hian kan tikhawlo zo ṭêp tawh a ni. Lu mêt pawh sam mêt kan ti a. Sam a mêt lo va, sam a tan zawk a. Sam a meh theih loh, lu an mêt zawk a ni. Helaiah pawh hian ‘lu an mêt a, lu an inmehsak’ a ni. Hair cutting tih hi an let ve emaw ni. Serthlum hâwng ka kheh, thei pil ka vel, te kan ti ta mai mai a. Serthlum hâwng an paih khan serthlum an kheh a ni zawk, thei pil chema an paih khan an vel a ni mai.

Hlamzuih lah hlamzui tih tur an ti thar vel a, hlamzuih chu a awm sa reng, kan thil tih tur kan puitlin loh a kan pâmṭûl hian a hlamzuih a ni mai. Taima pawh taihmakna, tuarchhel pawh tawrhchhelna, thawk rim pawh thawhrimna, thawrimna kan ti dawn em ni? Sawi tur a tam, a sei lutuk dawn e, in ngaihdan rawh sawi ve mai teh u.

‘Nunna chan’ tih lah hi kan uar ta em em a. Motor a accident a, ‘nunna chan pathum an awm a, hliam panga an awm’ tih ang zawngte hian kan sawi a. Hei pawh sap ṭawng mi a letling a ni ta ve ang. Accident-a thi pathumte kha chu an thi a ni mai; an nunna an chan lo. A chântute chu an chhungte zawk an ni. Chân tur chuan an la dam a ngai. Mitthi khan a chân thei lo; a thi a ni mai. News reporter-te hian sapṭawng angin let suh u, Mizo ṭawng hmang mai rawh u. Exam ka pe, te an ti a, tu nge maw an pek ni? Tu nge a pek chu lo dawng?

- VL Hruaia, Tuikual South