Written by
- Er. H. Duhkima

FAI CHU A FAI ZEL TUR A NI

Fai kan tih chin hi a inang lo thei viau ang. Chaw ei dawna kut tuia han tihhuh thuak a, mahni khêla han tah deuh nawk nawk a, ngaihṭha taka chaw bâr nghal miah miah mai a awm theih ang a. A ṭhen chuan sahbawn nen kutphah hnung leh hma, kut zungṭang kar chenin an nuai phuan vek a, an tleuh fai leh vek mai thung a ni. Tun hma deuha dâp bang ek in hman lai khan mawng thiar nan ek in bang thliah ching an awm ṭhin a, pa pakhat inti remhre deuh khan inhman ṭâwm tur hmawlhte hruiin a khai an tih hun lai ang em em kha chuan fai nachang hre lo tawp hi chu kan awm tawh awm lo ve.

India Hnampa

India hnampa Mahatma Gandhi hian engtianga thûk fakauin nge faina pawimawhzia hi a lo hriat bik dawn ni, “Independence ai hian fai leh thianghlim (sanitation) hi a pawimawh zawk,” a ti mauh mai! Ama ngaihtuah dan chuan zalenna tak tak chu bawlhhlawh nen hian a awm kawp thei lo a, thlarau lam malsawmna dawng tura pawimawh hmasa pawh taksa leh rilru thianghlim hi a ni. Taksa fai chu khawpui ṭawp takah chuan a khawsa thei lo ang. Inthiarna ek in awm dan hian thianghlimna kawngah a neitu thlen chin a tilang ṭhin a, retheih vang ngawta faina hlamchhiah hi pawmzam theih a ni lo. Pu Gandhi chuan mimalin faina lamah hma lain, chi inthliarna ngaih theiha mihring hmanga ek paih te tibo turin a fuih chak ṭhin a ni. Mimal hmun a fai laiin vantlang hmun a bawlhhlawh bik chu a sawisel ṭhin a, mihring duh tawh loh chhuak (waste)-te hi natna hrik veng turin leiṭha atan ṭangkaia hman hi a vei em em ṭhin a ni.

India Fai Pên Chhuahna

India hnampa hmathlir chu ṭhangtharte’n hmalak nachang an lo hre ta zel a. India ram fai leh thianghlim (sanitation) hmalak mek thuam chak leh zual turin kum 2014 khan ram pum hriselna chawikan leh nasa taka tihmasawn turin India Fai Pen Chhuahna (Swachh Bharat Mission–SBM) an rawn duang chhuak ta a ni. He faina beihpui hian India ram pumpui chu khawlaia ek awm lohna (open defecation free–ODF) turin hma nasa takin a la a, kum 2019 khan a rawn thlenpui ta a. India Fai Pen Chhuahna ‘Swachh Bharat Mission’ kal lai thuam chak turin ‘Swachhata Hi Seva (Fai thlen tura inpekna)’ hi ram puma a ruala hmang turin puan ve nghal bawk a ni.

He Swachhata Hi Seva hi thupui neia kum tin urhsun taka hmang tura duan a ni a, a hman hun chhung hi chawlhkar hnih awh ṭhin tura ruahman a ni. India hnampa Mahatma Gandhi pian champhaphak denchhen hian September thla chawhnu aṭanga hmang ṭanin, October ni 2 thleng a awh a. He hun chhung hian fai inzirtirna leh hnathawhna rûnpui ram pum tuam chhuakin kalpui a ni a, October ni 2 hian hun bik siamin a kharna hun hman ṭhin a ni.

Swachhata Hi Seva hian a thil tum laimu berah chuan, ‘Fai hi mi tin tih tur a ni a, phût let nei lovin mimal inpeknaa pên chhuah tur a ni’ tih a ni. Mi tinrengte rilrua fai duhna thinlung a lo awm theihna turin an rilrua tuh ngheh a nih theih nan zirtirna uar taka kalpui ṭhin a ni. He hun hman chhung hian faina kawnga hmalakna atan ‘Ni khat, Darkar khat, A rualin’ (Ek Din, Ek Ghanta, Ek Saath) hmanga thâ thawh ngei turin India ram mipuite hi beisei kan ni. Kumin thupui thlan hi “Faina a tel, India fai, India hmasawn (Swachhata Mein Sahbhag, Swachh Bharat, Viksit Bharat)’ tih a ni.

Mizoram fai

India rama mipui nawlpui harh hma daih kum 1977 aṭang tawh khan Pu Gandhi pian champhaphak denchhen hian Faina Hapta kan lo hmang kum tin tawh a. Faina beihpui kum 50-na kan thleng ṭep tawh a, nakum 2027 hian Golden Jubilee hun a thleng mai dawn, lawm thei kan awm chuan a phu khawp ang. Heti khawpa rei fai inzirtirna kalpui tawh hian fai loh hi thiam tawh lo zawk tur kan ni asin le.

Fai chu bâl ai chuan a changkang tih kan hria a, khawvel ram danga zin hawte hian ‘Ka zinna ram chu a bâl a, a changkang’ tih an sawi ngai lo, a faizia thu an sawi a, changkang an tih thu sawiin a zui leh nghal ṭhin. Mahni chenna in chhung hnawk nuai ai chuan fai thlap mai chu hmuh a nuam a, a hahdam bik em em a ni. Khualzin mite tlawh châk leh hîptu ber hi chu ram fai a ni ṭhin. A hrisel a, a changkan bawk avang hian khawvel ram changkang tehfung pawimawh em em chu fai leh thianghlim/invawn thianghlim (sanitation) hi a ni reng a ni.

Fai hi a har lo

Fai hi a har lo, a bâl leh bawlhhlawh lai kha tifai ila a fai a ni mai. Mahni fai leh nalh taka inchei a, in kan pên chhuahsan chauh a, zial bung, kamram eina kâwr sarâng, kuhva eina hnah chinai kai, chhâk sen lei luaina khawlaia kal hi chu kan inhmeh thlawt lo.

Kei leh ka chhungte chu invawng fai hle reng mah ila, ka chenna veng a fai tehchiam si loh chuan veng changkang tehchiam lohah fai takin ka awm tho tho dawn a ni. Kan ṭanrual phawt chuan a huhova fai hi a harsa lo ang. Mahni veng leh khua hi kan vil theih tawk turin bial chan insem ṭheuh ila, a viltute hian ni tin mahni bial chhung khawlai kan phiat fai ang a; ni tin a theih loh pawhin kar tin vawi khat tal kan tihfai ziah chuan veng/khaw fai leh nuam kan siam em em ang. Ṭhahnemngai takin fai inzirtir zel ila, inzirtir hi thawk muangin lang mahse a sâwt em em a ni.

Aizawl khawlaia chèpâ ngam taka lut tur hian nungcha humhalh chungchangah inzirtir hun chhung hi a rei em em a. Tunah chuan khawpui ṭhenkhatah chuan meizial bung dahna bâwmte lam an hûng a, khawlai hmun remchangah khawlai tihfaina hmanrua dah fer fur pawh an awm tawh a ni. Kan duh tawh loh bawlhhlawh paih tur mai pawh ṭangkai zawka hman dan an zawng ta zel a, hman nawn theih chu hmang nawn zelin, he kan chenna khawvel tichhe thei lakah theihtawp chhuahin, chhanhim duh mi ṭhahnemngai an lo chhuak ta zel bawk.

Thu tawpna

Fai nachang hre teh chiam lo, tibawlhhlawh ngai lem lo hi chu a la hriat thiam theih a, changkang ve thoa inngaite’n lirthei tukverh aṭangin an thil eina kâwr kawnglaiah an paih chhuak a, meizial changkang deuh zu pha chinin khawlaiah zial bung an paih mai mai a. A paihtu hmuh chiah si lovin khawlai kawr chu bawlhhlawhin a khat a, kuhva eina pânhnah them paih, chinai tah lei luai te hmuh tur a la tam. Ek in aṭanga uih tharlâm em em chhuak reng mai te, kamram eina kâwr, plastic bûr ruak, damdawi bûr ruak te hian vantlang zun in leh khawlai hi a va tihnawk rei ta em! Fai hi chin ṭhana neih a, fai chu a fai zel theih nan vantlang hmun tibawlhhlawhtu hremna hi a taka lekkawh a hun ta. Khawng taka lekkawh ngam roreltu kan mamawh ta a ni lawm ni.

- Er. H. Duhkima