Mizo – Zofate thuthlung, Pathian chatuan remruat chu
Mizo, Zofa zawng zawngte hian thuthlung Pathianina kan tana a ruat, chatuan remruat kan nei a. Kan hriatthiam nan tlem han sawi fiah ila.
1. LAL THUTHLUNG: Hei hi a awmzia chu Mizo Zofate hian kan dinchhuahna turin Pathian hi engkimah lal berah kan neih a ngai, mimal nunah leh pawl leh ram rorelna thlengin.
2. RAM THUTHLUNG: Mizo–Zofate hi kan ram luah chin hi Pathianin malasawmin a la tizau zel dawn a, chuvangin, kawng engkima Pathian lal bera kan neih a, amah ringa kan sualte sima amah kan ring leh kan chawimawia a ngai. Min chhandamna chanchin ṭha hi khawvelah a hre lote hnenah, hnam tinte hnenah kan puan darh zel chuan, Pathianin mal min sawm zel ang.
3. HNAM THUTHLUNG: Mizo–Zofate hi Pathian chanchin ṭha puang darh tura hun hnuhnunga Pathian hnam thlan dik tak kan ni tih hi kan hriat a ngai. Pathianin hnam a thlan hmasak ber chu Israel-te an ni a, mahse, vanduaithlak takin min chhandamtu Lal Isua, an Messia an hai tlat mai a. Pathian dik tak an hre lo a, chuvangin, Pathianin khawvelah a chanchin ṭha puang turin Mizoin sap kan tihte British sorkar a tichakin a tilian a, ram ni tla seng lovah an lalnu Queen Victoria hun laiin ro an rel a. An rorelna leh an ram awp chinah Pathian Lal Isua min chhandamna chanchin ṭha thu hi an puang darh tel char char a.
Anmahni avangin keimahni Mizo–Zofate pawh Pathian dik tak lal Isua ringtuah min siam a, a va lawmawm tak em! Kum 1894-ah F.W. Savidge leh JH Lorraine te Mizoramah an lo lut a, min awmchilh a. Anni pahnih an lo luh hma hian Rev. William William-a 1892 a lo kal zawk a, rei lo te chanchin ṭha a hril bawk. Hetiang chiah hian, British sorkar ang chiah hian hun hnuhnungah Pathian Lal Isua chanchin ṭha khawvel hmun tina a la hre lote hnena puang darh tura Pathian hnam thlan dik tak leh a chanchin ṭha puang darh tura Sam 102:18-na a sawi ang hian hun hnuhunga “Hnam siama lo la awm tur chuan Lalpa chu an fak ang,” a tih hnam dik tak hi kan ni tih hi Mizo – Zofa–Zoram chhim leh hmar chhak leh thlang leh Mizoram pawna Zofate luah china Mizo–Zofate zawng zawng hian kan hriata kan ṭhanharh a. Pathian chanchin ṭha puan darh leh amah fak leh chawimawi hi kan tih tur a nih tih kan hriat vek a ngai tawh a ni.
Israel hmar lam Lalram hnam 10-te Assuria-in an rûn an hruai bote kha tumah Israel ramah an kir leh tawh lo va. Dr. PC Biaksiama leh Dr. Zaichhawna te Australia nu Margo Crossing te, Mimi T Lalhmachhuani, Mizo hnam khawmpuia speaker ni ṭhin thil hre tak Pi Hmingteii sawi dan chuan, Asia khawmualah Mongolia, China, Korea, Japan te hi Israel hnam bo thlah an ni a, Keini Mizo–Zofate zawng zawng nen hian.
Dr. PC Biaksiama chuan Israel hnam bo zawngtute inhmuhkhawmna Japan khawpui Tokyo kal ṭumin a ṭhianpa China Israel thlah hnenah khan, “Keini hi eng thlah nge kan nih?” a ti a. A ṭhianpa chuan, “Israel thlah China hnam ‘Chiang’ ho thlah in ni e,” a ti a. Pi Hmingteii chuan “Kan pa te lam hi Israel a ni a, kan nu te lam hi China an ni a, chumi inneih pawlh thlah kal zel kan ni e,” a ti a.
Dr. Zaichhawna chuan a lehkhabu ziak ‘Savun Lehkha’ phek 191-ah chuan Mizo hnam pêng pakhat Guite hnam hovin Israel an chhuahsan hnua Afghanistan-a an awm lai BC 300-250 inkar vela an thlahtute Persia ram aṭanga Baluchistan Mualsuah leh Hindukush-a Chikhamun-ah te an awm laiin savun lehkha an la neih thu leh an chhiar ṭhin thu te chiang takin ziah lan a ni.
Europe khawmualah chuan Denmark, Iris, Welsh te hi an ni a. Pi Zaithanchhungi pawhin lsrael hnam bo thlah kan nih a rin thu leh lsrael nen kan inanna hrang hrang a lehkhabu ‘Mizo Israel Identity’ a ziak.
Kum 1936 vel khan Upa Saichhuma, South Himen chuan, “Rûn Lui râla kan pipute la awm laia hnama chhiar tham kan la nih hma aṭang khan chung Pathian hian min lo hre tawh,” tih thu a dawng a. “In pipute Run Lui rala an chen lai aṭang khan ka tana ka serh hrante in ni a, in pipute thawnthuah zâ ka rawn kham tawh che u kha. ln chithlah kal zel chu ka chelh zui a, malsawmna tam tak chi punnain ka vûr che u a, in nula leh tlangvalte thisenah ka inpuang a, in puak lai chen hian ka hmelhriatte in ni,” tih thu a dawng.
Kum 1945-1950 vela Ratu khaw bul Buallawn hlim sang ho zinga an hotupa Challianchhunga khan inlarna leh thlarau hriattirna dawngin Israel thlah nia inhriatna thlarau chuan a rawn khawih ve leh a. Kan Zosap missionary Pu Buanga diary-ah, Mizo–Zofate lsrael kan nih thu a lo inziak a, evan Zothansanga’n Mizo–Zofate lsrael kan nih thu a sawi bawk.
lsrael hnambo thlah zingah hian Mizo–Zofate chu Josepha thlah, a ṭhenin Manasea, a ṭhenin Ephraima thlah kan ni an tih nachhan pakhat chu, Israel hnam nia inhriate Israel ramah tam tak an pêm tawh a, pem leh zel tur pawh an la awm maithei. Pastor Chhawna, Pu Darphawka, Pu Saikhuma, Pu Zalianthanga, Jahaba, Thenzual khua te hian thim thuah hnih leh Zoram thar lo thleng tur an lo hmu a, Zoram Thar lo thleng tur hi ‘Israel Zoram Thar a ni ang’ an ti.
Israel Zoram thar ramri chin tur catchment area pawh Pu Zalianthanga, Durtlang leh Pu Lalhruaikima, Electric Veng te Pathianin a hmuhtir danin, khawchhak lamah Zofate luah chin Chindwin, hmar lamah Zofate luah chin Churrachandpur-a Kuki, Paite, Hmar, Vaiphei leh Zofa hnam hrang hrangte chenna chin. Hmarthlang lamah Ngaihban Tlang thleng a ni a, khawthlang lamah Bangladesh tuikhuah thleng, chhim lamah Akyab/Sittwe lawng chawlhna thleng a ni. Pastor Chhawna hnena Pathian inlarna buin, “Kan ram chin tur chu mihang pain a lo rin kual pawp pawp a, kan ram chin chu ram zau tak a lo ni a,” tih a sawi nen pawh a inang viau a ni.
Israel Zoram tharah chuan Pathian ringtu leh ṭihtute tak tak an lutin an awm ang a, lei malsawmna tam tak kan dawngin, Zoram leilung hausakna tam tak haih chhuah a ni ang a. Keinin Pathian fak leh chawimawi leh a rawngbawlin a chanchin ṭha khawvelah kan hril darh ang.
Manasea thlah nia inhriaa lsrael-a pem thlate hi a sualna a awm lo ve, nakina kan ṭhalai missionary-a chhuak lsrael rama kalte Pathian dik tak Lal Isua min chhandamna chanchin ṭha kan hrilh huna kan ṭawng lo leta min lo ṭanpui tu turte an niin kan hria a ni.
Mizoram buai March 1, 1966-a lo thleng Pathianin a hrilh avanga lo puang lawktu Pu Saikhuma pawhin, Israel-te Pathian thu hrilh harh turin Zofate Pathianin min ruat thu a lo sawi lawk a. Kan ram zawlneite chauh a ni lo, Pathian chanchin ṭha Mizo–Zofate’n an hrilh darh tur thu leh Mizo–Zofate luah chinah hian Pathian lalram a la ding dawn tih thu hi Welsh mi Pi Margo Crossing (Lalcrosthangi), Pu Vanlalbela lehkhabu ‘Ka hmaah dawhkan i buatsaih ṭhin a’ tih phek 275-276-a mi Sadhu James-a inlarna pawhin Pathian lalram kum sang rorelna tura ram tiam zinga ram bung pakhat niin a lo hmu a. Johnathana leh a nupui Sara-i Rajput Christian hnam ṭhate pawhin hun hnuhnungah chuan Pathian ringtute chu Zoram leh Zofate luah chinah hian an lutin an chhuak reng a, tu mahin an tibuai thei dawn lo, tih hi Pathian hriattirna mumal tak an lo dawng bawk.
Hei hi kan ram zawlnei te, thlaraumi te, thuthlung khel mite’n ‘Zoram Thuthlung’ an tih chu a ni e.
Reference:
Israel hnambo hmuhchhuah ani ta by Dr. PC Biaksiama page. 19, P.P.
Israel Lalram din thar lehna By Margo Crossing (Lalcrossthangi) Page 17.
Ka hmaah dawhkan i buatsaih thin by Rev. Vanlalbela (Autobiography) Page 275-276
Pathian Lehkhabu Thianghlim (Holy Bible) Sam 102:18, Hosea 12:1, Exakiela 17:15,16,17,18,19,20.
Presbyterian Pastor Chhawna hnena Pathian inlarna Bu page 41,100.
Pu Saichhuma hnena Pathian inlarna.
Pu Saikhuma hnena Pathian inlarna–Zoram khawvar Lei Zaion
Savun lehkha by Rev. Dr. Zaichhawna Hlaudo page 199.
- Mordekai V Vungliana