Written by
- V. Vanlalruati
Venghnuai, Ph. 8729822736

WORLD MENTAL HEALTH DAY: Cancer natna veite leh a enkawltute tana rilru hriselna pawimawhna

Khawvelah hian natna chi hrang hrang awm mah se cancer natna hian kan rilru a khawih dan a danglam deuh em aw, a tih theih awm e. Cancer chungchanga Mizoram dinhmun han thlir pawh hian a lungchhiat thlak hle a ni. Zemabawk Cancer Hospital-ah pawh sawn cancer hmuh chhuah thar an awm reng a, ṭum khat phei chu ni khatah cancer vei thar mi 14 lai an awm nghe nghe a ni. Thûk zawka ngaihtuah chuan an dinhmun leh a enkawltute chhungkua leh dinhmun hi kan hre chiang tak zet em tih hi kan ngaihtuah a ṭul a ni.

Cancer natna hi Doctor-ten an rinhlelh te test an tih tir lai aṭang tawhin rilru lamah nghawng a nei sa a; he natna hi nemngheh a nih hnuah phei chuan anmahni chauh ni loin chhungkua leh ṭhenrualteah nghawng a nei ṭhin a ni. An enkawlna dawn ṭhin Chemotherapy, Radiation leh adt. hi dam loten an chauh pui hle ṭhin a; chuvangin rilru pawh tih paukhauh a ngai ṭhin hle. Hetiang enkawlna dawng chho zel tur hian thisen test hrang hrangah an fit a ngai a, a nih loh chuan a hunah an mamawh enkawlna an dawng thei lo ṭhin a ni. Cancer enkawlna kawngah hian an taksa peng dangah a darh em? khawi hmunah nge cancer cell a awm tih hmuh chhuah nan CT scan leh Pet CT Scan te hi an ṭangkai hle a ni. Hetih rual hian result nghah chhung hi a huphurhawm hle ṭhin a, a chhan chu hetiang enna aṭang hian cancer veite dinhmun hi a lang chiang ṭhin hle a ni.

Cancer veite tan chauh ni loin an chhungte pawh hian rilru hriselna an mamawh hle a. Hetiang hian tlêm a zawng kan tih theihte han tarlang dawn ila.

1. Pathian rinchhan tlat tura fuih: Miin cancer natna an vei hian thi mai tura inngaihna te, beidawnnate an nei ṭhin a. Thih leh dam hi chu Pathian thu a ni a, hei vang hian tu pawh mai hi eng vang pawhin kan la boral ṭheuh dawn a ni tih inpawm tura kan in fuih a ṭul. Chumi pawm tura kan in buatsaih a ṭul hle a ni. Kohhran Upa pakhat cancer natna darh nasa tak nei chuan Pathian thlamuanna changin, “Thih hi ka rin angin a lo hrehawm dawn reng reng hleinem, kan mit ka chhing ang a, rei lo têah ka han men leh chuan min hmangaihtu Isua bulah ka awm tawh dawn a ni,” tiin thlamuang takin a sawi thei a ni.

2. I tan kan awm e/ Eng nge ka tihsak theih che?: I mal lo, kan ṭawngṭai pui reng che, eng tin nge ka ṭanpui theih ang che? Mi dang pawhin an hmachhawn thei a, nang pawhin i hneh thei tih te hi cancer veite kan puih theihna pawimawh tak a ni.

3. Ṭawngkam hman fimkhur a ṭul: Cancer natna veiten an natna mai baka harsatna leh rilru natna an tawh fo chu an beisei loh tak tak ṭawngkam an dawn fote hi a ni. Entir nan, Pathian hremna a ni mai lo maw, tih te; hmangaihna hmasa ber i bansan a ni mai lo maw, tih te; I cancer ang hi dam chhuak ka la hre lo tih te hi ṭawngkawm dawnsawn nuam lo tak a ni thei a. Amaherawhchu, cancer veite zingah Pathian ring em em leh hun puma rawngbawltu ropui tak takte an awm a ni. Miten natna khirh tak an tawn laia Pathian hremna leh Pathian thu an awih lo vanga tuar bik anga lo sawite hi chin loh a ṭha a, kan fimkhur hle tur a ni. A chhan chu natna an tawrh mek karah an rilru pawh na tak leh beidawng takin kan siam thei a ni tih hriat a ṭul.

4. CT Scan/Pet CT Scan nghah lai leh a result chhuah laia dinpuina: Cancer natna hi sawi tawh angin taksa peng hrang hranga darh thei a ni a, a natna hmu chhuak tur hian CT scan leh Pet CT scan te a ngai a, (Pet CT Scan hi Zemabawk Cancer Hospitala awm turin project an siam tawh nia hriat a ni a, peih leh hman theih hun erawh a la rei mai thei. Cancer veite hi an natna azirin check-up ṭhin tura tih an ni a, chumi hunah chuan Doctor-ten khing test-te khi ti turin an tihchang a awm a, hetiang result nghah lai hi a huphurhawm em em mai a, taksa peng danga a lo darh chang phei chuan an beidawng fo ṭhin a ni.

Hetah hian beidawng mai loin kan hriat tur a awm a. A natna a zirin Chemotherapy hrang hrang a awm a, enkawlna pakhat an lo ṭhatpui vak loh pawhin chi dang te pawh an la chawh (trial) leh thei a ni, tumour ti sawng thei turin. Doctor rawn lo a, mahni thua google lo rawn hi a ṭha lo a, test result dang nen Doctor-ten damdawi chawh dan an hre zawk a ni tih kan pawm a ṭul.

Cancer lo pawhin kan la thi dawn tho a, he natna hi kan lo hneh ta lo a nih pawhin ringtute chuan innghahna Pathian kan nei tih hriain nung ngam tura huaisenna nei thei tura kan inbuatsaih a ṭul.

5. Sum leh paia ṭanpuina: Cancer natna veite enkawl tur hian an taksa tihchak te a ngai a, anmahni enkawlna tur leh chetvelna-ah te sum a ngai a, tlêma enkawl ngai zual phei chu sum mamawhna a sang hle a, hetah hian chhungkhat lam hnai, ṭhenrual ṭha leh kohhranten kan ngaihvena kan theih ang anga chhawmdawlna kan pek a ṭul hle a ni.

6. Hun leh thâ pek an ṭul: Cancer natna hi rang taka mual liampui an awm laiin enkawl ngai vak loa dam tate pawh a awm theih a, zaia ṭhate pawh an awm a ni. Hetih rual hian hun rei tak awha nâ, zun leh ek thiarsak ngai te, khumbeta nâte pawh an awm ṭhin a ni. Enkawl ngai em em an ni a, hun leh tha pek an mawmawh hle bawk. Chutihrual chuan a enkawltu zingah eizawnna kawnga harsatna lian tak tawk si an awm fo ṭhin a. Dam loten enkawl an mamawh lai tak leh a enkawltute inkar hi thil har em em a ni a, hei vang hian an tan tih theih chu an tih ai tihsak thei tur zawn te, damdawi ina chaw lo peksak te, damdawi ina riah chhawk te, an damdawi lehkha lo buaipui te, phaia refer dawna board hmaa kalsak te, in chhung thil pawimawh lo khawihpui te, phaia refer an niha an lo haw leh hnua medical reimbursement tur lo buaipui te, an zinna senso lo chhutpui leh buaipuite hi a hlu em em a ni. An dam loh nikhuaa lirthei kan neih tea hruai leh lam theih te pawh an tana hun leh tha kan pek theihna remchang tak a ni.

7. I hlu a ni/Nangmah kha i la ni reng e: Miin cancer natna an vei hian an nih tur ang ni tawh dawn loa inhriatna te, kohhran leh pawla an inhmannaah te pawh hlu tawh dawn loa inhriatnate an nei a. Miten an en dan danglam ta viaua inhriatna leh hlutna tlahniam dawna inhriatnate an nei thei a ni. Ṭhenkhat chu he natna khirh tak an tawh laia an nupui/pasalten an lo phatsan tawhte pawh an lo awm tawh hial a, a pawi em em a ni. He natnain a tlakbuak tawh mi pakhatin a sawi dan chu, “Ka cancer natna aia nâ ka tih zawk chu he natna min phurhpui bertu turin min phatsanna hi a ni,” a ti a ni.

Superman filma a changtu, Christopher Reeve-a chu sakawr a chuanna lamah a chesual a, a nghawng aṭanga hnuai lam zawng che thei loin a zeng ta mai a, damdawi in khuma a mut lai chuan ventilator hmanga a thawk ṭawk ṭawk laiin thawpikna leh beidawnnain a tuam hlup hlup a, a nupui Dana Reeve hnenah, “Ka nun ka tichhe vek, mi dang nun pawh ka ti chhe tel; chuvangin, min kal tir mai hi a ṭha lo maw?” a ti hial a, (Amah tinung tura khawl tih tawp a duh a ni mahna). Dana Reeve chuan amah en chungin, “Nangmah hi nangmah i la ni reng a, ka hmangaih reng che,” a ti, a va thlamuan thlak em! Dam chakna a neih phah sawt ngei ang, tiang hian ti thei ṭheuh ila.

8. Cancer enkawltuten rilru hrisel leh ṭanpuina an mamawh ve: Dam lo enkawltute zingah mahni hriselna tur leh chakna ngaihthah an awm thei a, an enkawlate tana thil ṭha ber ber duhsak mah se an dinhmunin a zir loh chuan rilru hahna nasa tak an tuar thei a ni; chuvangin phurrit chhawktu an mamawh hle. An rimtawng em avangin an rilru mai bakah an taksa pawh a chau thei hle a ni. An mu tlem a, rilru leh ngaihtuahna an seng nasa a, chung karah chuan thu ngaihthlak nuam lo tak lo dawngsawngtu an ni ṭhin bawk nen an paukhauh a ngai hle a ni.

Cancer enkawlna an dawn lai hian thil rim ngaih theih loh te, thinchhiat leh thinrimna te an nei thei a, chuvangin a enkawltuten dawhtheihna an mamawh hle. Hetiang a nih avang hian enkawltute inpekna ngaihhlutsak te, fak an phuna zawnah te pawh fak hreh lo ila. Fak leh fuih dan kan thiam loh pawhin hetiang hian ti thei ila a ṭha hle ang; Pathian zarah i tlin zel ang emaw ka bulah hian i rilru hahna sawi la emaw a ṭul chuan ṭap rawh, ka lo dawn sawnsak ang che emaw han ti thei ila an dam sawng sawng ang. Ka theihnaah chuan ka pui ang che te pawh ti thei hial ila, a va hlu dawn em.

9. Cancer kara hmangaihna piang: Thu mawi em em khawi emaw laia ka chhar chu, India rama film star larin a nupui cancer a enkawlna kawnga fak a hlawhna hi a ni. A nupuiin ṭum ruk zet cancer a hmachhawn chungin engtik lai pawhin hmangaih takin a kiangah a awm rengna hi a ni. Hmangaihna hi Hospital bathlarah te, biopsy report-ah te, zan mut theih loh karah te a lo piang ṭhin a, cancer natna hian a tuartu chauh niloin chhungkuaah fiahna a thlen ṭhin a ni. An huaisenna, sum leh pai, rinna leh beiseinate fiahin a awm a, hma lam hun fiah lo leh chiang lo karah fiahin an awm a, hmangaihna chuan hlau leh thlaphang mekte kalsan loin an kut a vuan a, a phatsan ve lo. Hun thim ber laiah pawh i tan ka awm an ti ṭhin.

10. Cancer natna leh rilru lam thiamte: Miin cancer natna a neih hian rilru lamah harsatna nasa tak a neih phah thei a, dam viaua a inngaih laia chanchin duhawm lo an hriat thar phei chuan patling, nutling hi a lungngaih theih hle a ni. Cancer natna darha patling mu thei lo mangang counselling tura ka bula an rawn hruaite pawh an awm tawh nghe nghe a ni. Hei vang hian rilru thlabar (anxiety disorder), rilru lama harsatna panic attack leh depression hialte pawh nei thei an nih avangin rilru lam thiam Psychiatrist ṭha tak tak kan neihte hi pan ngam ila, kan rilru sûkthlêk leh natna pawm dan ti danglam thei turin Clinical Psychologist ṭha tak tak kan neih te hi pan ngam ila kan hlawkpui hle dawn a ni.

A tlang kawmna: A tawp berah chuan cancer natna dinhmun ka hriat chian hmaa rilru lam harsatna ka bih chianna lehkhabu, ‘Nung ngam tura huaisenna’ tih thupui hmangin kan khar ang e. Eng vang pawhin cancer natna thlipuiten chhungkua nêk buai mah se ‘nung ngam tura huaisenna’ neiin ke pen ila, kan phak tawka kan tih theih leh tih turte awmte hmachhawn ngam zel ila, Lalpa’n rem a tih hma loh chuan ka nunna hi a la dawn lo a ni tih pawm chungin ‘rilru hrisel’ put i tum hram hram ang u.

- V. Vanlalruati, Venghnuai, Ph. 8729822736