'Lêng dang dâr ang a chhai an ti e’ tih hla phuah a nih dan
Tlai khat chu DDK, Aizawl buatsaih Mizo zaithiam Vanlalruati (L) hriatrengna puala Zoawi Zûn Zâm tih programme ṭha zet mai chu ka en a. Israel Lalbiakrema zai turin thu puangtuin a sâwm pahin, 'Lêng dang dâr ang a chhai an ti e,' tih hla Pu Sangkhuma Hnamte phuah, Pi Vanlalruati lo sak tawh ṭhin rawn sa turin i lo sawm ang u, tih pahin he hla phuah chhan tlem a sawi zawk chuan, ‘a chhai an ti che,’ ti lo a, ‘a chhai an ti e’ tih a rawn hman bakah, he hla rawn satu Israela pawhin 'a chhai an ti e,’ tiin a sa zui ve ta bawk a.
Ka rilru kil khatah chuan he hla phuahtu Pu Sangkhuma Hnamte chanchin hriat dan tur ka zawng rilru deuh reng a. Hnahthial lam mi kan Pu Ruata Fambawlte nupa an lo leng a, hemi chungchang hi ka lo sawi luam a. Vanneihthlak takin Pu Sangkhuma Hnamte fapa naupang ber Pu Lalṭanpuia, Hnahthial Bazar Veng biak theihna phone number chu a hnen aṭang hian ka nei thei ta hlauh mai a, ka lawm hle. Pu Sangkhuma Hnamte phuah dan, 'a chhai an ti e,' tih ni loa he hla satute–Laikunga, B. Thanmawia, Vanlalruati te hian 'a chhai an ti e,' tia sa vek nge an nih tih bakah, he hla phuah chhan hi thil lungchhiatthlak a inphûm lo thei lo tihte chu he hla phuah chhan hian a rawn tifiah ngei ngei ang ka ti a, ka hlim rilru hle mai.
Pu Lalṭanpuia Hnamte chu a pa hla phuah chungchangah ka va be pawp ta a. Amah hi Hnahthial Bazar Veng Presbyterian kohhran upa a lo ni nghe nghe bawk a. Hre sa ang maiin ka va bia a, biak a nuamin a ṭawngkam pawh a zângkhai hle. Pu Ṭanpuia sawi dan chuan, "Ka pa hla phuah 'Leng dang dar ang a chhai an ti e' tih hla hi kum 1942-a phuah a ni a, kum 1943/44 velah chuan Mizoram a dêng chhuak viau tawha ngaih a ni. Hetih hun lai hian khaw hrang hrangin hla chhuak thar an inhriat tawn dan kha, khawi khua emawa an sak khualzinin an khaw lama a thu leh a thlûk an vawn (by heart) emaw, ziak loh puan tlahlanga ziaka an hawn emaw kha a la nih mai avangin, he hla phuah a nih hnu kum tam takah radio-a sa hmasatute pawh hian radio-ah an khung a nih hmel a. A phuahtu phuah dan a ni em tih pawh an hriain a rinawm loh a, hla chang thum an sa tel lo tih pawh an hriat a rinawm loh khawp mai. Mizo lengzem hla kum eng emaw chen lo lar tawh chu vantlangin an hriat dan angin an rawn sa chhuak hlawm a nih a rinawm. Vanlalruati (L) erawh hi chuan ka pa nen Aizawl kan zin ṭumin ka pa hnenah sak a dil tih ka hria a, a lo lar tawh dan ang zûlzui bawkin a hla thu pawh hi a rawn sa chhawng ve niin a ngaih theih a. Radio-a an sak ve tak loh hla châng thum awmte pawh hi a pu darh hmasatu lamin an hriat tel loh vang pawh a ni thei," a ti.
Sangkhuma Hnamte
Pu Sangkhuma Hnamte hi August 28, 1923 khan Mizoram chhim lam Chêngpui khuaah a piang a, a naupan laiin an khua bakah Hnahchang leh Serkawnah te sikul a kal a. A pa Thankhuma hi Hnahchang lalin khawnbawl upa atan a sawm avangin Chêngpui aṭangin Hnahchang khuaah hian an pêm a, Sangkhuma Hnamte pawh he khuaah hian a nupui neih thlengin a awm ta a ni.
Kum 1942 khan Sangkhuma Hnamte hi sipai British Medical Corps-ah a lut a, hetihlai hi Mizo tlangval sipaia ṭang hmasa pawlte sipai an ṭan hun lai kha a ni. Lucknow rawngrût (recruit training) turin Chittagong lam aṭangin a liam thla ve ta a. Mizo tlangval tam tak dangte pawh Lucknow khawpuiah hian sipai rawngrûtin an awm hlawm a. An kalsan tak an khaw lama an láwmnu (bialnu)-te thinlungah Lucknow khawpui hian thûk takin hmun a luah chho ta a, ‘Awi ka rei Lucknow’ tih ṭawngkam pawh heng hun lai aṭanga an chin chhoh nia ngaih a ni.
Pu Sangkhuma Hnamte hi sipaiah hian kum sarih chhung a ṭang a, hetihlai hi India ram independent hma a la nih avangin heng ramte hi a tlawh a, awm hman: Pakistan, Iran, Thailand, Burma, Ceylon, Singapore, Afghanistan. Sipaiah hian bel thum (havildar) thleng a kai hman a ni. Indopui II-na (1939–1945) a zawh tawh avangin Army peng hrang hrangah khan sipai mamawh aiin an tam (overstrength) avangin bâng duh tan bân a harsa lo a; chu bakah, in lamah chhungkaw harsatna a awm avangin kum 1947 khan sipai aṭang chuan a bâng ta a ni.
Hla phuah lam
Pu Sangkhuma Hnamte hian hla 43 a phuah. Tonic solfa thiam tak a ni a, sipai aṭanga a bân hnu hian zai pawl hruaituah pawh kum rei tak a ṭang a ni. A hla phuahte hi lengzem, fakna hla, ram leh hnam siamṭhatna lam hla, mitthi lam hla, amahin a duh thu ngeia a phuah bakah, mi dangin phuahsak tura an ngen vanga a phuahte a ni. Hei bakah hian chhan neia phuah (hming chawina lam hawi) pawh a hla phuah zingah hian a awm bawk.
Sangkhuma Hnamte hla phuah zingah hian ṭhangtharte thleng pawhin an la sak lar leh Mizo hnam awm chhunga dai tawh lo tur lengzem hla – ‘Leng dang dâr ang a chhai an ti e’ tih leh, All India Radio, Aizawl Station-a H. Laldanglovi sak, 'Ka va ngai em hmâna ka di tê kha' tih hi a ni ngei ang. He hla pahnih hi a ngaihzawng, nupui tura an biak fel vek tawh, a sipai ṭan hlana thi ta puala a phuah a ni. Krismas hla 'Bethlehemah i kal ang u’ tih pawh hi a lar zual a ni.
Léng dang dár ang a chhai an ti e
Pu Sangkhuma Hnamte-in he hla a phuah dan a fapa Pu Ṭanpuia min hrilh dan chuan, Sangkhuma chuan, "Sipaia ka ṭan hma kum 1941 kum tir lamah Hnahchang lalnu an khaw lamah a nu leh pate tlawh turin a zin dawn a, kan lalnu zin chu Hnahchang tleirawl mipa leh hmeichhia sàwm laiin kan zui a. Kan châm chhung chuan kan lal nute khuaa tleirawl pakhat nen chuan intawngin kan inhmelduh ta a. He tleirawl hi Mission châwm, sikul lut lai a la ni (Pu Sangkhuma Hnamte hian an lal nute khaw hming a sawi lo),” a ti. He khuaa tleirawl a tawn, ‘Lêng dang dar ang a chhai an ti e’ tih hla a phuah chhan hi a sawi lo a, a fapa Pu Ruata pawhin a sawi thei bik lo. Pu Sangkhuma Hnamte chanchinbu lamin an kawmnaah chuan a sawi tih min hrilh thung.
Pu Sangkhuma Hnamte sawi angin kan ziak tawh ang. "Kum 1941 March thla khan sipai aṭanga rawngrût (recruit training) zo chhuṭi-in ka haw a, chumi ṭum chuan ka bialnu nen chuan inneih chungchang thu kan sawi dun a. Hei hi a nu leh pate pawh kan hrilh nghe nghe a, an remti thlap a. Mahse, ka bialnu hi teacher training lai mek a nih avangin training laia inneih chu a zirna Mission sapte khan rem an ti lo a, training zawh hun remchang hmasa bera innei turin thu kan thlung ta a ni.
“Ka sipai chhuṭi hun a zawh hnu chuan Lucknow lamah bawk ka liam thla leh ta a. Lucknow ka thlen hnu, rei pawh ka la awm hman lo tihah chuan ka bialnu thih thu chu lehkhathawn ka dawng ta a (A thihna chhan hi khawsikpui a nih hmel). Hrehawm ka tiin awm ngaihna rêng rêng ka hre lo. Chutiang boruakin min tuam nak alai chuan rei vak loah Japan chuan Ceylon (tuna Sri Lanka) chu an rawn bomb ta ul ul mai a. Chumi avang chuan sipai thi leh hliamte bawihsâwm tur chuan 14th Army hnuaia 20th Division ka awmna chu Ceylon lamah chuan min tîr lut ta a ni.
“Ceylon-a ka awm lai vek hian lehkhathawn ka dawng leh a, ka bialnu boral ta lung chu an phun dawn thu leh a ni. Hetihlai vel hi mi an thih aṭanga chawlhkar tam pawh rial loa lung an phun mai an chin lai kha a la ni a, a theih chuan haw tura min chahna a lo ni a. Kan hotute hnenah ka sawi thuai a, vanneihthlak tak maiin chawlh chu min lo pe a, Mizoram lam panin ka haw ta a ni. Mahse, vanduaithlâk deuh maiin Chittagong Army Rest Camp-a ka awm laiin buaina a chhuak hlauh mai a, ni sawm lai mai châm khawmuan a ṭul phah ta a.
“Chuta ka awm lai chuan ka rilru a vâk thui hle mai a. Ka ngaihtuahna chuan chutia a lungte hial an phun tawh chuan a thlarau pawhin mitthi khaw lam a pan tawh ang a, thlarau khawvelah nupui pasal inneihte hi la awm zel tur angin ka suangtuah chuan ka rilruah thikna leh vanduai hlea inhriatna chu a rawn awm ta a. Chutia ka rilru ka kawm melh melh lai chuan ka lo muhil a. Ka muhil chuan mumang ka lo nei a, ka bialnu ngei mai chu ka hmu ta a, ka'n be ṭhin a, min chhang duh hauh lo mai a, chutia ka biak reng lai chuan a hla tial tial a, hmuh phak lohah a awm ta a. Ka lung a leng em em mai a, ka lo ṭap chhuak hial a ni. Chutia ka ṭhangharh lungleng chuan pen leh ka ziak loh bu chu ka phawrh chhuak a, he hla ‘Lêng dang dar ang a chhai an ti e' tih hla ka ziak ta nghal a ni," a ti.
He hla phuah kum hi amah Pu Sangkhuma Hnamte thil tawn aṭang hian kum 1942 kum tawp lam ni ngei turin a ngaih zâwn theih. Mizo lengzem hla zinga upa pawl tak a ni ang, phuah a nih aṭanga kum 84-na a ni ta reng mai. Mizo hnam a awm chhung chuan chhuan thar lo awm zel turte tan pawhin he hla lungkuai tak hi an la rawn sa chhunzawm zel ang.
HEI VE THUNG HI
'Leng dang dar ang a chhai an ti e' tih hla Pu Sangkhuma Hnamte phuah lar chhoh vel lai kha kohhran thîkthu chhiat lai a la ni phakin a lang. Khatih hun lai khan nula leh tlangval inhmangaihna lam hla phuahtu nih pawh miin an inchhàl ṭhat ngam loh lai a la ni a. Chuvangin, khatihlaia lengzem hla phuahtute mai bakah, Union nawrh hla leh lengzem hla, Kristian hla thlûk awm sa hmanga kaihlek hla phuahtute khan tlanchhe chung leh an phuah a nih thu pawh an inchhâl ṭha ngam lutuk lo ang tih a ngaihtuah theih awm e. Hetiang hi a nih avangin ‘Leng dang dar ang a chhai an ti e' tih hla pawh hi a phuahtu phuah ang siar siar lo deuha sak chhuah a ni ta mai pawh hi a mak lo. Chu mai bakah, he hla phuahtu phuah hla châng thumte pawh hi radio khung hmasatu B. Thanmawia, Laikunga te hian a awm tih pawh an hre kher awm lo e.
Ṭhangthar zai thiam lo chhuak zel turte erawh chuan he hla thu hi a phuahtu phuah dan ang ngei leh, a hla cháng zawng zawngte hi sa thei se, a hla phuahtu dinhmun pawh a phawk chhuak zo zawk ngei ang.
- Huna Kawlvawm