Written by
- Rev.Dr. Zâichhâwna Hlâwndo

TU NGE MIZO CHU?

Zawhna atthlâk deuh a lang, mahse, pawimawh êm êm si, “Tu nge Mizo chu?” tih thu kan ziak dawn a ni. Mizoram Assembly rorêlnaah Zo fate tana ngaihtuahna chawk tho theitu an rêl a. Chu an thu rêl leh thutlûknaah chuan Mizo hmeichhiate’n hnam dang pasal an neih chuan anmahni leh an fate’n Mizo nihna an chhawm thei tawh lo vang a, scheduled tribe nihna leh hamṭhatna an chang thei lo vang tih a ni.

He thu hian kan Zofa, a bikin hmeichhiate beng leh thinlung pawh a verh hle tih chu kan hre tlâng vek awm e. Chuvang chuan Mizoram Assembly rorelin an thutlûkna siam sût leh tura ngenna siamte pawh an awm. Mahse, kei chuan chu an thu rel lam hi rawn sawi zui vak ka tum lo va, ka vei zawk leh sawi ka tum chu “Tu nge Mizo chu?” tih hi a ni. Facebook-ah “Tu nge Mizo? tih ka dah (post) a. Group hrang hrangah ka theh darh a. Chhanna pakhat chiah a awm a, chu chu ‘Tumah’ tih a ni. YouTube-a ka thusawi pakhatah comment a lo awm a, “Kei chu Mizo kan nih a ka chiang” tih a rawn dah a. Mizo nih a chian dan sawi turin ka ngen a, chhanna ka la hmu lo. Facebook-ah leh WhatsApp-ah hnam humhalh hmain hnam humhalh turah kan chian hmasak phawt a ngai tih ka dah bawk. A hnam hmingah ber hian kan chian hmasak a ngai tih hi ka vei êm êm chu a ni.

Mizo kan ni tih hi engtik lai aṭang chiahin nge kan lo hman? Zo hnahthlak Zofate hian Mizo tih hi kan hnam hming atan kan lo pawm tawh reng em? India danah emaw, state sawrkar danah pawh Mizoram state chhunga chengte chu Mizo an ni tih hi a awm ka hre lo. Chuvang chuan, Mizo intite chu tu nge tih chhanna chu Zo hnahthlak Zofate zinga mi ṭhenkhat, a bikin Duhlian/Lusei ṭawng hmangtute kan ni deuh ber tih hi a chhanna chu a ni ang. Mizoram state chhûngah hian Zo hnahthlak Zofate zingah Mizo hnam inti lo, rorêlna hrang nei thlap scheduled tribe category-a awm tho, India sawrkâr pawhin a pawm Lai Autonomous District Council, Mara Autonomous District Council leh Hmar – Sinlung Hill Council te pawh kan nei. Anni hian tribal certificate an siamin Mara, Lai leh Hmar hmingin tribal certificate an siam thei tlat.

The Scheduled Tribes Lists (Modification) Order 1956 and as inserted by Act 81 of 1971-a India danpui hnuaiah Mizoram state huam chhungah hian tribal chi hrang 15 hming dah a ni a. Mizo tih hi an dah danah chuan ‘Any Mizo (Lushai) tribes’ tiin dah a ni. Mara tih hi Lakher tia dah a ni a, Lai tih hi Pawi tia dah a ni a. Hmar pawh hi scheduled tribe list-ah a awm. Kan ṭhenawm Manipur Zo hnahthlak Zofate pawh tribal hnam hrang hming 29-a dah an ni a, chung zinga number 17-naah chuan Mizo tih pawh a tel ve a, an ziah dan chu Any Mizo (Lushai) tribes tih a ni. India danpui chuan “Tu nge Mizo chu?” tih chhanna chu chiang takin India rama Mizo inti apiang Lushai/Lusei tih ṭhinte kha an ni tiin a lo ziak thlap a. Hei hi tihdanglam emaw, siam ṭhat a nih hriat a ni lo. Mara leh Lai te pawhin anmahni hnam dan hrang an nei a, Zo hnahthlak Zofate hian Customary Law hrang hrang kan la nei a nih chu.

Kum 2019 khan Zo hnahthlâk Zofate ṭobul leh hnam peng hrang hrang chanchin zir chianna ka nei a. Kan hnam hming leh inthlah chhawn dan te, chi peng hrang hrang hmingte chhui nan lehkhabu 100 lai ka hmang a. Kan pi leh pute khan tu nge nia an lo insawi ṭhin, tu nge an thlahtu hming, eng nge an hnam hming, tihte ka zir chiang a. Chuta ka hmuh chhuah chu, ṭuan leh mang ata tawh kan pi leh pute khan an thlahtu hming an lo hriat reng chu Zova, Dzo, Zo, Jo, Yo tih a ni. An thlahtu Pu Zova a nih avangin Zova thlah kal zelte chuan Zo hnahthlak Zofate kan ni an lo ti ṭhin. An chenna hmun pawh Zo khua an ti mai a, an tuiin fim leh thianghlim takte chu Zotui thiang an lo ti ṭhin. An hnam hming leh an mahni nihna sawi nan Zofa, Zo nula, Zo tlangval leh Zo naupang an ti mai. An hnamzia (culture) sawi nante khan Zonunmawi an ti mai ṭhin a lo ni.

Kum 2019-a ka zir chianna aṭang chuan lehkhabu, “Tu dang kan ni lo Zofate kan ni” tih lehkhabu ka chhuah ve ta a. He lehkhabuah hian Zo hnahthlak Zofate inthlah chhawn dan (genealogy) ka ziak a. Zofate inthlah chhawn dan chu hnam zar peng lian 12 – (1) Chawngthu, (2) Guite, (3) Lai (Pawi), (4) Mara (Lakher), (5) Lusei, (6) Hmar, (7) Gangte, (8) Vaiphei, (9) Kuki, (10) Paite, (11) Ralte leh (12) Mivam te an ni. Heng hnam zar peng hnuaiah hian Zo hnahthlak Zofa chi peng hrang 2,100 lai ziah lan a ni. He hnam peng hrang hrang lungphun hi hnam peng aiawh ṭheuhte’n urhsun takin an hawn zawhah kan hnam nihna hming dik tak Zofate Hnam Lungphun (Zofate National Monument) hawnna chu ka nei ve ta a ni.

Kan hnam nihna chung Pathian lo ruat sa chu tu dang ni lovin Zofate tih hi a ni, tiin, tuma ṭhendarh emaw, awpbeh kan nih tawh lohna tura kan insuih khawmna tur lung chu phun fel a ni tawh. Chuvangin, hnam peng hrang hrangte’n hnam dan (Customary Law) kan neihte pawh hi Zofate Hnam Dan (Zofate Customary Law) a siam fel a nih hun hi dingdihlipin kan thlir mêk a ni. Kan nihna chung Pathian lo ruat sa ang khan insuih khawm leh zai i rel zel ang u.

Rev. Dr. Zaichhâwna Hlâwndo