Isaak Roluahpuia inthlak danglamna: The metamorphosis, Mizo ṭawngin
Thuhma leh lehlin chungchang
Pu JF Laldailova kha ka ngaihsân êm êm chhan chu a lehkhabu lehlinte avâng khân a ni. Kristianna avângin Khawthlang ho nunphung (Western tradition) hi Mizote zîngah a lo lût a. Chu chu kan identity pawimawh tak a lo ni nghâl bawk. Kristianna, Kohhran tel lovin Mizo nihna hrilhfiah pawh a theih tawh lo. Kan nunphung, kan hla, kan thil ngaihhlut leh kan khawtlâng inlaichinna thlengin Kristianna hian nghawng thûk tak a nei a ni.
Mahse, khawthlang finna ril, an thu leh hla ropui tak tak, western tradition chhûnga awm, secular lam erawh chu awlsam takin kan khâr chhâwng nghâl mai bik lo. Bible Mizo tawngin kan let a, an theology kan zir a, tin an hlate kan chhawm bawk a. Sakhaw lamah chuan Khawthlang ngaihtuahna tam tak keimahni tawngin kan seng lut zung zung a ni. An literature leh philosophy chhûngril erawh chu kan tawng ngeiin kan dah tam lo viau.
Pu Lalrinliana Press-a a thawh lai khân Pu JF Laidailova chuan Khawthlang lehkhabu ropui thenkhat a let a. Kan hriat mai theih tûrte chu Romeo and Juliet, Hamlet leh A Christmas Carol te an ni. Hengte hi Europe khawmualpui tinghîng dur dur theitu mi ropui tak takte kutchhuak an ni. Khang finna leh ngaihtuahna thûk tak takte keimahni Mizo tawng ngeia Pu JF-a'n a han dah khân, Mizote pawhin kan tawng ngeiin khawvêl literature ropui kan ngaihtuah ve thei tih a entîr a ni.
Kan nuihna tawng, kan lâwmna tawng, kan tahna tawng, kan Pathian biakna tawng, kan hmangaih berte hnêna biahthu kan hlanna tawng ngeiin Shakespeare-a leh Dickens-a ngaihtuahna kan chhiar thei khan awmzia a nei thuk hle! Hei hi Mizo tawng tihhmasawnna mai ni lovin, Mizo hnam finna tipungtu a ni a. Khawthlang finna leh Mizo finna hrual belhbawm (synthesis)-tu a ni. Ka ngaihtuah chian poh leh a ropui ka ti a ni.
Tun hnâiah Saktea, Isaak Roluahpuia hian Jules Verne-a lehkhabu Journey to the Center of the Earth chu Mizo tawngin a let a. He lehkhabu hi science fiction ropui tak a ni. Jules Verne-a kutchhuakte hian literature leh science ngaihtuahnaah nghawng thûk tak an nei. Mihringte thlaa kan lâwn theihna tûra ngaihtuahna chi nung tuhtu zînga mi pawimawh tak a ni. A thawnthute hian science, suangtuahna leh hmasâwnna chungchanga kan beiseinate a rawn chhawp chhuak a ni.
Isaaka hian Moby Dick pawh Mizo tawngin a let leh bawk a. Herman Melville-a kutchhuak lehkhabu hian mihring leh thilsiam khawvêl inkâra buaina, mahni duhthusâm leh nun awmzia zawnna Mizo tawngin a rawn chhawp chhuak a ni. Jules Verne-a science fiction atangin Melville-a thawnthu thûk tak Mizote min hlui a, chuta tangin Kafka-a ngaihtuahna ril tak Isaaka’n Mizo tawngin a let leh ta hi Mizo hnam tan rohlu a ni! Lehkhabu neih belhna a ni satliah lova, hnam dangte finna leh thiamna, nun awmzia an hrilhfiah dan leh thlir dan, keimahni Mizo tawngin kan va hriatthiam ve theihna a ni. Kum za tam a ral hunah, kan thlahte hian heng lehkhabu lehlinte hi Mizo hnam tana a pawimawh zia an la sawi chamchi ka ring thin a ni.
Inthlak danglamna lehkhabu chu eng nge?
Franz Kafka-a The Metamorphosis hi kum 1915-a tihchhuah a ni a. Isaaka hian kum za leh kum sawm pakhat hnuah Mizo tawngin a dah tihna a ni. A publish tu hi Wheeling Books a ni thung. German tawnga ziah a ni. Gregor Samsa-a, puan zuar kuala ei zawng thîn, zîng khat a mutna atanga a han harh chhuah chuan, rannung tihbaihawm takah a lo chang tawh tih a inhriatna atangin he thawnthu hi a intan a. A taksa chu a danglam vek a, a ke te reuh tê tê pawh chu a che sup sup a ni.
Mahse, a rilru chu mihring rilru tho a la ni reng a. Gregor-a chu chhungkaw châwmtu ber a ni. A nu leh pa bâ rulhsak tûr a nei a, an chhûngkua an khawsak zel theih nan theihtawp a chhhuah thin. Mahse, rannunga a chan tâk hnu chuan a chhûngte tân a tangkâi thei tawh lo. Amah pawh an ngaihsak lo tial tial a. A tîra amah enkawl thintu, a farnu Grete-i meuh pawhin a tâwpah chuan a hne ta viau a ni. A chhungte hian a lang thei lam danglamna chauh an thlur bing a, mihring rilru pu, mihring a nihna kha an va hmu pha ta lo a ni.
He lehkhabu hi eng vangin nge a pawimawh?
Mizote pawh kan danglam nasa ta viau a. ‘Dam leh tlang khatah, thih leh ruam khatah’ tih te, ‘sem sem dam dam ei bil thi thi’ tih te chuan zawimuangin mual min liam san ve mek zel a. Khawpui zawk lamah phei chuan midang ngaihsakna emaw ngaihvenna emaw a dal ta viau mai. Chhungkaw inlaichinna ngaipawimawh thin Mizo hnam kan ni nangin tun hnaiah erawh in chhungkhurah ngei pawh chhul khat kual leh unau kan nihna aiin, sum thawk chhuak thei leh thawh tam thei nihna tein awmzia a nei ta zawk a ni!
Chhûngkuaah tu emaw berin harsatna a tawk thei. Thawh chhuah pawh nei thei tawh lovin tangkaina pawh engmah a nei tawh lo thei a. Tin, amah pawh chu enkawl ngai, buaipui ngai a ni zawk thei bawk. Chutiang hunah chuan chhungkaw inhmangaihna chu fiahin a awm tur a ni. Gregor-a chhûngkua chuan he fiahna hi an hmachhawn a, mahse an patlang zo lo a ni. Hei hian ngaihtuahna a tikal thui hle. He thawnthu ka chhiar hian, Isaaka hian, he thil hi Mizote min hlui duh avangin a let em ni aw ka ti hial a ni.
Tin, he thawnthuah hian inthlak danglamna chi dang kan hmu a; hei hian rilru kil khatah ngaihtuahna a la peng rei fu bawk! Gregor-a chuan a taksa lan danah danglamna a chang a, mahse a rilru erawh a la pangngai reng. Chu tih mek lai chuan a chhûngte erawh an rilru leh nungchang, awm danah an danglam thung a ni. A tâwpah phei chuan Gregor-a chuan rihsang a kai ta a; a chhûngte erawh an hahdam ta phian zâwk a. An hma lam hun tûr an thlir a, ngaihtuahna thar leh rilru thar an nei teuh a ni.
A tawp dan phei chu a lungchhiat thlak leh zual a. Keimah pawh kan inenlet (retrospect) nasa viau a ni! Gregor-a thihna chu a chhûngte tân zalênna, hahdamna a ni ta hial mai a. Hetianga, mihringte, kan inhmangaih dan kawngah mahni hmasialna a inphûm ruk theihzia Kafka leh Isaaka’n Mizote min lo hrilh hria hi a awmzia hle a ni.
Leh lin a thiam
Isaak-a hian a ziaktu ngaihtuahna, a thawnthu kal dan leh a thu sawi tumte Mizo tawnga chhiartu rilruah eng tiang takin nge a va dah tih hi ka ngaihtuah nasa viau a. Chutih rual chuan a chhiartute teh dan leh thlir dan pawh a pawimawh viau thung ang. Mahse, he thawnthu Sap tawnga lo chhiar tawh tan chuan a leh lin thiam zia kan hmu fiah thiam mai awm e. Gregor-a rannunga a lo chan tâk dân, a taksa lo danglam dân, a ke te reuh tê tê che sup sup leh a mutna khuma a awm dân te kha Mizote’n kan mitthla thiam theih turin ngaihnawm takin Mizo tawngin a rawn dah a ni.
Mizo tawng hausakna lam, adjectival adverb leh double adverb ang chi te a hmang nual a. Entîr nân, “khûr zawih zawih”, “che sup sup”, “ngui riai” leh “a thâwte chu a ipik” tih angte hmuh tûr a awm a. Heng tawngkamte hian thawnthua thil thleng a sawi fiah mai bâkah, a chhiartute’n Mizo takin kan mitthla theih phah a, a sap tawng takin Mizo takin kan feel veng veng thei a ni.
Mahse, a chhiartute tan thil chhinchhiah ngai erawh a awmin ka hria a. Kafka-a hian a ziah dân phungah hian, a châng chuan sentence sei tak tak hman a ching a, chik tak leh rilru pe taka chhiar erawh a ngai thin. Chutiang chu Mizo tawnga han lehlin khan thu mal tam tak belhkhawm, sentence sei tak tak a ni lo thei lova. A then laiah chuan chhiartu tân vawi hnih thum lai chhiar nawn a ngai mai thei. Hei hi lehlin a that loh vâng ni lovin, Kafka-a ziah dân ve hrim hrim a nih avang a ni. Lehlin dangte nêna a dik leh dik loh hre fiah tak tak tûr erawh chuan German tawng bulpui nên khaikhin a ngai ang thung ang.
Tlipna
Isaak-a hian thuhma hruai lamah lehlin hna hi ‘lei dawh’ angin a tehkhin a. Hei hian Mizo hnamin hma a sawn ve theih nana tangkai a tum ve dan a sawi fiah hlein ka hria. Khawthlangho finna leh Mizo finna inkara lei dawhna hna thawktu ropui tak a ni. He lehkhabu lehlin hi rannunga mihringa chan tâkna thawnthu mai a ni lo. Mihring nihna, hmangaihna, chhûngkaw mawhphurhna, mahni hmasialna leh khawvêl nunphung chungchâng zawhna thûk taka va hriatthiamna a ni.
- Dr. Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar