SAKHUANA HUMHIM
Sakhuana humhim chungchang hi zau taka sawi dan a awm rualin tun ṭumah erawh tawi fel taka sawi tum ila. India ramah hian sakhaw hrang hrang awmdan (Census 2011 aṭangin) chu hetiang hi a ni:
Hinduism: 79.8%
Islam: 14.2%
Christianity: 2.3%
Sikhism: 1.7%
Buddhism: 0.7%
Jainism: 0.4%
Others: 0.66%
India rama sakhaw lian ber Hindu sakhaw zuitute (Hinduism) hian Pathian pakhat an ring a, nimahsela, inlarna hrang hrang–Brahma, Vishu, Shiva, Trimurti, Devi, Ganesha, Krishna leh Rama te neiin an ngai a. Sakhaw kût pawimawh pali an nei bawk a, chungte chu–Diwali, Holi, Durga Puja leh Navratri te hi urhsun takin an hmang ṭhin. Heng bakah hian Ganga lui hi tui thianghlima ngaiin inchiah faina hun an hmang ṭhin bawk. Bawng nen hian inzawmna pawimawh leh thuk tak an nei a, a hnute tui hi mihring chawmna a ni a, a ek leh zun pawh thil thianghlimah ngaiin an tina ngai lo. Bawngsa ei chu thil thianghlim loa ngaiin an theih ang angin an duat ṭhin.
Hindu-te hian rin dan laimu pali an nei a, chungte chu:
Dharma: Tih tur dik leh nun dan ṭha.
Karma: Thil ṭha tih chuan kan chungah thil ṭha a lo thleng a, thil sual kan tih chuan thil ṭha lo a lo thleng anga rinna.
Samsara: Piannawn lehna.
Moksha: Pathian nena inpumkhatna.
Kristiante hi Mizoram mipui tam ber (87.16%) kan ni a, kar khat, ni sarih chhungin vawi ruk vel inkhawm kan nei a. Chhungkaw tinah chhung inkhawm kan nei bawk a, office hrang hrang leh school-ahte pawh devotion neih fo a ni bawk. Sakhaw dang zawng aiin Pathian biak inkhawm (worship service) nei tam kan niin a rinawm a, inkhawm hunbi neih tam dan aṭanga thlir chuan sakhaw dang aia Pathian hnaih tur ber pawh kan ni awm e.
Juda sakhaw zuitute (Judaism) hi sakhaw humhim kawngah entawn tlak tak an ni. Kum sang hnih chuang ram nei loa an darh hnu pawhin an inzirtirna nghet tak vangin an inpumkhat leh thei hial ṭhin. Islam sakhaw zuitute (Islams) pawh hian ni tin vawi nga ṭawngṭaina an nei ṭhin a, inkaihhruaina nghet tak an nei a. An naupangte chu Koran (sakhaw lehkhabu) chhiar an zirtir a, an biakbuk (mosque)-ah urhsun takin an ṭawngṭai ṭhin. Buddha sakhaw zuitute (Buddhism) pawh hian eizawnna leh sakhuana hi inthlun zawma ngaiin sakhuanaah nghet taka awmin mi pawi sawi an hlau em em ṭhin bawk.
Hetianga rinna leh inzirtirna nghet tak kan neih leh kalpui mekte zingah India ramah Kumpinu sorkar chuan sumdawnna bul ṭanin an rawn lut a. Sumdawnna huang zauh zelin, kum zabi sawm pariat chhoa Industrial Revolution thleng avang chuan thil siam chhuah lamah harhna nasa tak a thleng a, khawvel hmun hrang hrangah a darh zel a. A bik takin Asia, Africa, Middle East leh North & South America ramahte chuan kua an hreuh hmasa a. Kum 1750 vel atangin India ramah pawh rawn lut tannin, kum 1858-ah chuan Kumpinu sorkar chuan India ram chu an awp chho ṭan der ta mai a.
Chutianga ram hran hrana kua an hreuh chhoh zel takah chuan an ram awp (colony) chin pawh a lo zau zel a, an vanglai takah phei chuan ram hrang hrang 64 lai an awp hman hial. Nimahsela, anni ang bawk chuan French, Portuguese leh German te pawh chuan an chhehvel ram dangte chu hnehchhuh an tum ve ta a. Chutianga ram hran beih an chin tak zelah chuan Indopui hial a lo chhuakin, kum 1914 – 1917 chuan Indopui Pakhatna a lo chhuah phah ta hial a. Kha Indopui Pakhatna lo thleng kha thil tam tak–militarism, alliances, imperialism leh nationalism te vanga lo thleng a ni tak nain, kum 1914 June 28-a Archduke Franz Ferdinand thah a ni kha Indopui Pakhatna lo chhuah chhan bul ber nia sawi a ni ṭhin. Chu indonaah chuan Germany, Austria-Hungary, Ottoman Empire (Central Power) ṭanghote leh France, United Kingdom, Russia leh United States (Allies) te chu he indonaa inep berte an ni.
Kum 1857-a Sap hoin India mi an chhawrte aṭangin helna lian tham tak Sepoy Munity tia European historian-te’n an chhinchhiah kha, helna ni loin, Indian nationalism lan chhuahna hmasa ber a ni zawk tiin kum 1909 khan Indian historian Vinayak Damodar Savarkar chuan ‘War of Indian Independence’ tiin a lo ziak daih tawh a. Chu chu Jawaharlal Nehru khan chawi lar chho ta zelin, India sorkarin a seng lut ta a nih kha. Hei hi a nihna tak chu hetiang hi a ni a: 1857 May 10-ah chuan India mi British sipaia ṭang mek Mangal Pandey (kum 30 mi chauh niin 1857-ah a boral) chuan a silaimu chu a silaia a thun dawnin seh hawn kher a ngai tih a hria a, chu silaimu hlo/zên chu bâwng thau aṭanga siam a ni tih a hriat chuan a sakhua hmuhsitnaah ngaiin an hotupa, Sergeant Major Hewson chu a kap ta a. Chuta ṭang chuan Indian Independence movement a lo inṭan a ni.
Chu helna chu hmeh mit mai theih a nih loh avangin leh mi dang a kan kai zel takah chuan a nghawng pawh a lian deuh deuh zel a. Indopui Pahnihna (1939-45)-ah pawh khan min awptu Kumpinu sorkar chak tak ṭanpuiin Mizo tlangval sang rualte ngei pawh chu thawk chhuak mah sela, Kumpinu lak ata zalenna duha Japan lam lo ṭanpuitu Subhas Chandra Bose leh a hote chu mi eng emaw zat an awm tho a ni. Mahatma Gandhi ho pawh chuan Kumpinu lak ata zalenna duhin indo leh inrikrapna tel lo ‘Non Violence’ hmangin theihtawp chhuah mek a ni a, kum 1947 a lo thlen chuan zalenna kan lo nei thei ta a ni.
Chu zalenna chu sakhaw zalenna (religious freedom) a nih bawk avangin vawiin thlengin sakhaw hrang hrang kan inawm pawlh a, Mizoramah ngei pawh Kristian sakhua chauh kan awm lo a, keini’n ‘milem bia’ kan tih mai, sakhaw dangte pawhin hmun an neiin zuitu mi eng emaw zat an awm a. Chutianga kan inawm pawlhna karah chuan engtin nge kan Kristianna hi kan humhim ang a, engtin nge ram rawngbawlna (politics) lamah pawh ṭan kan lak ang tih hi ngaihtuah ngai tak a ni ta.
Kum tam tak kal tawh aṭangin ram rawngbawlna kawngah sakhuana hian hmun thuk takin a lo chang tawh ṭhin a. Nimahsela, politics kalphung ṭha lo tak avangin kan sakhaw puithiamte chuan ram rawngbawlna lamah inrawlh an duh ngai ta lo a, tunah chuan inhlat tak tak si lo leh inhnaih tak tak thei si loin kan awm a. Ram rawngbawlna (politics) leh sakhuana hi kal kawppui dan kan thiam a ngai a, politics aiin sakhuana hian mi a hneh thei zawk tih kan hriat reng pawh a ṭha.
Thuthlung Hlui hun aṭang tawh khan puithiam rawngbawlna leh lal rawngbawlna kha kal hrang deuhin lang ṭhin mah se la, dah hran hlak erawh a theih tak tak ngai chuang lo. Pathian thuah pawh hetiang hian fiah takin kan hmu a: Genesis – Deuteronomy chhungah hian puithiam rawngbawlna leh lalte inkar thu fiah takin kan hmu a. Joshua aṭanga II Lalte inkar chhungah hian Israel sorkar inrelbawlna kan hmu a; I Chronicle leh Nehemia inkar chhung thuah hian Judate sakhaw nun, zirtirna leh inkaihhruaina dan fiah takin kan hmu leh bawk.
Kan Kristian sakhaw humhimna tur atana kan entawn tur pawimawh deuh chu thuthlung hlui huna Israel-te kha an ni. BC 537-332 chhung chuan anmahni hnehtu Persia hnuaiah an awm a, chumi hnuah Persia chu Alexander the Great chuan a rawn hneh ve lehin, a hnuah lalram pali a rawn chhuak a. Lalram pali zinga pakhat Ptolemai Dynasty (Aigupta ram zawng zawng chunga thuneitu) hnuaiah chuan kum 122 tehmeuh (BC 320 -198) an awm a. Chumi hnuah Seleucid Dynasty (Syria ram zawng zawng awptu) hnuaiah chuan Judate chu an awm leh a ni. Seleucid Dynasty (BC 198 – 142) hnuaia an awm lai phei hi chuan an sakhuana thlengin tihbawrhbânsak an ni a, sakhaw lehkhabu thianghlimte pawh hâlsak a ni. An halral thil hlanna maichamahte chuan Judate huat em em vawkte hial an hlan luihsak ṭhin. Hemi hnuah hian political independence an hmu a, ram zalen, mahni sorkar ngei, mahni hnam inawpna neiin Simon-a kaihhruaina hnuaiah an lo hmu ta a.
Heng zawng zawngah hian Judai ram hruaitute leh an sakhaw kal kawp dan kan hre thei ang a, an sakhua leh ram rawngbawlna thliar hran a theih lohzia pawh kan hmu thei ang. Chuvangin, ram rawngbawlna hmunah sakhaw puithiamte hian hmun pawimawh chang ve rawh se tihna lam ni loin, kan ram hruaitute thinlungah hian sakhuana hian hmun pawimawh ber changing, dikna leh thianghlimna nunpui tlat zel se la. Duhsak bik nei loin an rawngbawlsak mipuite chungah hleihneihna awm loin rorelna nei tlat se la. Sakhaw dang nena sawi zawm remchang tura thil ti loin Kristian sakhaw vuantu an nihna hi khawi hmunah pawh lantir ṭhin zel rawh se. Chu chu sakhaw humhimna atana pawimawh hmasa ber a ni.
- Mahmuaka Chhakchhuak