Breast Cancer Awareness Month: HNUTE CANCER IN AWM VE EM? ‘Every story is unique, every journey matters’
October thla hi khawvel huapa hnute cancer chungchang inzirtirna leh hriat chianna thla atan World Health Organization (WHO) chuan a hmang thin a. Kuminah pawh hian ‘Every story is unique, every journey matters’ tih thupuiah hman a ni. A awmzia ber chu, ‘Tu chanchin pawh hian danglam bikna a nei vek a, mi tin damna zinkawng hi a pawimawh vek a ni’ tiin kan sawifiah thei awm e.
Kum 2024 chhung khan khawvelah hmeichhia maktaduai 2.4 hnute cancer hmuh chhuah a ni a, he natna avang hian mi 6,94,000 lai an boral. Heng zingah hian Mizo tam tak kan tel ve a, he hun denchhen hian article pawh hi ka rawn ziak chhuak ve a ni. April thla chawhnu lam khan Appollo Hospital-a doctor pakhat chuan, “I hnute hi a cancer ve hlauh mai,” tiin min hrilh a. Chumi aṭanga vawiin thleng hian Pathian khawngaihna azarah treatment la theiin ka la dam ve zel a, Pathianin hun ṭha min pek hi ka cancer-puite tan leh cancer ve lem lo tan pawh ka thiam tawka awareness neih nan hman ṭha ka ti a ni.
Cancer
Nungdama khawvel a chengte tan chuan cancer tih ṭawngkam hian thu tam tak a hril awm e. Ṭhenkhat tan tliak hnâwp khawpa beidawnna, Pathian inpuan chhuahna, chhungkaw manganna rilru leh sum leh paia thlentu te a ni ngei ang. Thu hriat nuam tak a ni lem lo ve, ti ila kan sawi sual awm lo ve.
Cancer tam tak awm thei zingah hnute cancer hi kan hriat tlanglawn tak a ni awm e; Mizo zingah pawh hnute cancer vei kan tam em em mai. Hnute cancer kan tam viau ang hû hian kan hre chiang em em lo niin a lang ṭhin. Keimahin ka tawn ngei aṭanga ka ngaih pawimawh zual deuh deuhte tarlan ka lo tum ang.
Advocate yourself
He ṭawngkam hi hnute cancer chungchang inzirtirna a awm apiangin a ken tel ‘hlado’ a ni kan ti thei awm e. A awmzia berah chuan, nangmah ngei kha i thuhretuah ṭang ang che, tihna tluk a ni mai awm e. Za zela 80 (80%) hnute cancer hi hmeichhe zingah hmuh chhuah ni mah se, mipa pawhin hnute cancer a neih theih tho a ni tih hriat a pawimawh. Tun hma lam chuan hnute cancer chu kum upa lamah hmuh chhuah tlangpui a nih ṭhin avangin kum naupang lam chuan vei lo tura ngaih ṭhin a ni a. Mahsela, tun kum hnih thum liam ta aṭang khan kum naupang lamah pawh hmuh chhuah a nih tak fo avangin kum 40 hnuai lam pawh hnute cancer vei thei vek kan ni tih a chiang ta a ni.
Eng ngati nge mahni tana thuhretu-ah kan ṭan ang?
Hnute cancer tam zawk hi ná awm lem lo aṭanga hmuh chhuah a ni thin. Doctor hnenah in checkup nan hnute kan hlim fo reng lêm lo a, mahni lo inchîk a pawimawh zual em em a ni. Mithiam zawkte chuan hnute cancer hmuh chhuah hma hian dam khawchhuah theihna a sang bik a ni, an ti a; cancer hmuh chhuah hma a nih theih nan inzirtirna, inhrilhhriatna uar thlaah October hi hman a ni ta hial a. Ka hnute cancer kan hmuh chhuah dawn khan na ka nei miah lo a, báwk pawh khawih fuh mai theih ka nei chuang lo, hnute lan dan danglam leh hnute aṭanga chhuak (discharge) ka nei lem lo bawk. Amaherawhchu, hnute bâl/khal (nau hnute pek laia hringrawl bawk) kha ka neih avang leh ka hnute dinglam kha lian ta deuha ka hriat avangin ka enfiahtir a ni ber a; Pathian remruat a ni ang e, taksa danga a la ṭai darh hmain hmuh chhuah a ni ta a ni.
I tana hlauhthawnawm (risk factor)-te hre chiang rawh
Hnute cancer hi cancer dang ang bawkin engin nge thlen thei tih chiang taka sawi fak tur a la awm bik lo va. Chutihrualin, hengte hian hnute cancer thlen theihna chance a tisang bik a ngaih a ni. Entir nan, kum a lo upat chhoh zel hian hnute cancer chance a siam thei a, mahni san zawng mil aia thau lutuk (obesity) te, zu kaihhnawih ti ṭhin mi te, thisen zawmpui chhungte zinga hnute cancer vei lo awm tawh te, radiation exposure (radiation dawng thei a awm hnem) nei nasa te leh zuk leh hmuam ti ṭhinte zingah te hnute cancer neihna chance a sang tih a ni. Nimahsela, za zela 80 hi chuan khitiang risk factor nei miah lo chung khian hnute cancer an lo vei ve mek bawk. Chuvangin, a pawimawh ber chu mahni inngaihsak a, indap fo va, fel lo lai a awm nia hriat chuan mithiam râwn vat (self advocate) a pawimawh ta em em a ni.
A lan chhuah dan tlangpui tal hria la (know the sign)
Hmeichhia tawh phawt, eng kum rual pawh ni se, kan hnuteah thil awm dan pangngai lo deuh kan hmuh phawt chuan, na lem lo mahse mithiam râwn hreh loh tur a ni. Entir nan, hnuteah bâwk (lump) emaw, chhah (thickening) emaw a lo awmin. Hnute len zawng a lo danglam thut emaw, hnute vun leh hnute hmûr lan dan/ rawng a danglamin, hnute hmûr aṭanga hnute tui ni lo thil dang a rawn chhuahin, hnute thak khir tlat a lo awmin. Heng a chunga mite hi cancer an ni e, tihna ni lovin, cancer ṭhenkhat lan chhuah dan a ni.Hnute cancer zawng zawng lan chhuah dan erawh a inang vek lo. Mi tin cancer zinkawng hi a dang zel a ni kan ti thei awm e. Chuvangin, kan hnute leh zak hnuai bawr velah pangngai lo a awm a nih chuan in checkup vat zel tur a ni. Chu chuan kan lo cancer hlauh a nih pawhin enkawlna a hun takah min dawntir thei dawn a ni.
Hnute cancer
Hnute cancer han tih mai hian cancer dang ang bawkin cancer inang/ chi khat an ni vek kher lem lo. A len zawng leh taksa danga a ṭâi darh tawh dan azirin cancer stage ṭhen a ni a. A stage-in awmzia nei tho mah se, a enkawl dan turah thil dang tam tak an en tel ṭhin. Entir nan, ka hnute cancer hi hnute cancer chi khat (invasive ductal carcinoma) niin, stage-1 chauh a la ni a, amaherawhchu, a enkawlna atan surgery+ chemo 6 cycle+ radiation+ targeted therapy a ngai a. Tluang takin treatment la thei pawh ni ila, treatment hi kum khat aia tam fê lak chhunzawm ngai; a chhan chu ka biopsy report-ah khan ka cancer chu grade-III niin, her2 positive ka nih bawk vang a ni.
Cancer ṭhenkhat chu chemo lak ngai loa radiation zawk tih ngai te, ṭhenkhat chu damdawi kum eng emaw zah chhung ei tur chi te an awm bawk. Heng enkawl dan hrang hranga enkawl ngaite hi hnute cancer tih vek an ni. Chuvangin, ṭhenawmnu hnute cancer leh ka hnute cancer dan a dang daih thei ṭhin. Hengte avang hian hnute cancer tia kan hriat zawng zawng hian an tawrh dan leh enkawlna hautak dan a inang lo nuaih thei ṭhin a ni.
Ka tawn pakhat chu, ka cancer kan hriat chhuah tirh khan kan lamhnai, kan chhungte ṭhenkhat khan min thlamuan an tumna lamah “Hnute cancer-te chu an dam leh mai zel, i rilru khan ngam phawt se la i dam leh mai ang,” min rawn ti liam satliah fo mai a. Ka rilru kha a nuam lo khawp mai a, ka tuar chhuak zo lo a nih vaih chuan ka rilruin a ngam loh vangah min ngai ngei dawn ni khan ka hria a. Thil ṭul ni miah loah pressure ka inpek phah tlat mai asin. Hnute cancer hi tam hle mah ila, cancer inang vek a nih loh avang hian kumin Cancer Awareness Month thupui ken pawh hian mi tin cancer zinkawng inan loh dan leh kan zinkawng ṭheuh kha a pawimawh a ni tiin thupuiah kan lo nei ta hial a ni.
Kan cancer zinkawngah hian mithiamte thurâwn zawm theih hram hram a pawimawh khawp mai. Entir nan, chemotherapy kan la chho kha, chaw ka ei ṭha thei vak lo nen, chawṭha dang (supplement) ei ka châk khawp mai a, cancer vei ve mi dang ho zingah pawh supplement ṭha an tih hrang hrang min hrilhtu an awm ṭeuh mai bawk nen. Mahse, ka doctor hnenah khan protein supplement hi ka ei ve mai dawn em mi, tia ka zawh chuan, “Ei a ngai lo, chaw i ei pangngai angin ei la, chawṭha thei ro (dried fruit)-te ei tam la a tâwk, steroid kan hman nasat avangin i rih belh vak vak dawn a,” tiin min chhang ta thên a. Mahse, ka ngaih a ṭhat theih ngang loh avangin ṭum hnih lai ka zawt leh a; a tawpah chuan, “I mamawh chuan ka sawi mai dawn a, tuna i lo ei chiam chiam chuan sum i sêng thlawn mai a ni,” tiin min chhang ta a ni. Chutihrualin, doctor-te’n supplement i mamawh e, tia an sawi erawh chuan zawm ngei a pawimawh thung. Kan doctor-te thurawn ngaih pawimawh thiam a pawimawh hle a ni. Chutiangin, treatment la zo tawh tan pawh in checkup hun an tih apiang bawhpelh lova ngaih pawimawh hram hram a pawimawh em em bawk.
Dam reng chunga dam khawchhuah tumna
Rilru: Na vawng vawng sawi tur nei lem lo mah ila, zan khat thilthuah cancer kan ni tih hriat chhuah a ni ta mai a, rilru an chawmawlh phawt a, dam reng chung khan dam khawchhuah tum khan beih a ngai ta tlat mai si. Rilru lam a khawih lo thei lo. Mihring hian kan dam chin tur kan hre lo ti fo ṭhin mah ila, cancer kan nih hi chuan kan tàwp ní kan hnaih kuarh bik hian a hriat tlat tawh ṭhin.
Cancer vang lo pawhin a enkawlna ringawt pawh a huphurhawm em em tawh mai ṭhin si a. Rilru ngíl (positive) tak put tum eng ang mah ila, Pathian ṭanpuina tel lo chuan rilru pangngai put a har em em châng a tam lo thei lo. Ṭawngṭai hleithei lo khawpa rilru mang châng a awm bawk. Nimahse, a positive zawnga thil thlir hram hram hian kan taksa leh thlarau tan a ṭha em em si. Kristiante kan nihlawh em emna a lo lang ṭhin; kan mangan thlenna Pathian kan nei hi.
Taksa: Ei leh in a pawimawhzia chu sawi ngai loin kan hre ṭheuh awm e. Chutihrualin, mahni theih dan tawk a taksa tihchet a pawimawh hle. Chemotherapy treatment (chemo khai) side effect-ah pawh tui in ṭhat leh taksa kan theih tâwka chettir pawimawhzia min hrilh fo. Chutihrualin, taksa chauh ngawih ngawih (fatique) erawh sawi tel loh theih loh a ni. I taksain chawlh a mamawhzia a hrilh che a nih chuan châwl hahdam mai la tiin thurawn min pe a, a dik ka ti ta khawp mai.
Damna: Damna neih duhin theihtawp kan chhuah a, ṭhenkhatin kum hnih khat tal la dam beiseiin ke kan pên mek bawk. Chutihrualin, mi hrisel tak tak insawiselna pawh nei miah lote’n khawvel an chhuahsan thut thut mai bawk. Kan taksa chakna hmang ringawt hi chuan ni khat dam tum pawh hi thil awlsam tak a ni lo maithei. Dam duha kan buai laiin, ṭhenkhatin an nunna an lo titawp ve mek zel bawk.
Taksa damna ringawt hi chu damna tluantling a lo ni lo va, rilru damna tel lo chuan damna khingbai tak a ni. Kan ṭhiannu pakhat thusawi ka hre reng ṭhin: ”Keini chu kan vannei e tiraw, kan natna hre chiangin dam tumin kan la bei thei a, ni tin mai hian natna hriat chhuah si loh na em em leh na lem lote pawh an liam zut zut sia,” a ti. A thusawi hian vawi tam tak ka rilruah lawmna a siam nawn ṭhin a, hlim tak leh na ngawih ngawih nei lova ni khat kan hmang liam thei ringawt pawh hi thinlung takin Pathian hnenah lawmthu min sawitirtu a lo ni ta.
Dam duh lo mihring kan vâng mai thei. Nun awmze nei i lo neih ngei theih nan He October thla, Breast Cancer Awareness Month-ah hian lo dam zel turin duhsakna ka hlan a che.
- K. Lalmalsawmi