Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

TLAWMNGAIHNA HLU

Poet of the Century Rokunga hla, ‘Aw, tlawmngaihna hlu’ hi Mizote tan a hlu a, a ropui a, vawiin hun thleng pawh hian hla sak uar bera la neih tlak a ni hial. He hla ropuina hi kan phawk chhuak zo thiam kher lo ang a, a hla tlar tin hi han chhiar ila, Mizote tana he hla hlutna hi sawi tur kan nei ṭheuh ngeiin a rinawm.

1. Kan tlang, kan ram a hring a mawi,

Tlawmngaina pangpar mawi a vul;

Rangkachak leh lunghlu aiin,

Chu pangpar chu a mawi zawk e.

Aw tlawmngaihna hlu, aw nunna par,

Kan tlang ram nuam hmun sangah hian;

Kum sang tam tak pawh ral mah se,

Zamual liam loin ding reng rawh.

2. Ka chawi ang che, sakhming hluanin,

‘Zo nun par mawi’ ka ti ang che;

I mawina rimtui leng velin,

Ram tin kil tin a fang del del.

3. Hmanah pi pu len lai ni khan,

I hmel ni ang a eng ṭhin a;

Kan ram, kan hnam timawitu kha,

Thliah hnu chhâwl ang a chul zo ta.

4. Tunlai khawvel hun tharah hian,

Harhin par ang lo vul leh la;

Kan thiam kan fin timawi turin,

Kan thinlungah lo cheng leh rawh.

Pu Rokunga hian “Rangkachak leh lunghlu aiin chu pangpar chu a mawi zawk e,” a tih hi tlawmngaihna a ni a, tlawmngaihna chu kum sang tam tak pawh ral mah se la, zamual liam loa ding reng turin a duh a. ‘Zo nun par mawi’ ka ti ang che ti hial khawpin a fak a; “I mawina rimtui leng velin ram tin, kil tin a fang dêl dêl,” a zuk ti hial bawk. Nimahsela, pipu len lai nia a hmel eng ṭhin chu, “Thliah hnu chhâwl ang a chul zo ta,” a ti a; chu chu eng vang nge ni ang a, eng vanga tlawmngaihna chu lo chul zo ta nge ni ang? A châng tawp berah chuan, “Harhin par ang lo vul leh la,” a ti a; “Kan thiam kan fin timawi turin kan thinlungah lo cheng leh rawh,” tiin tlawmngaihna chul hnu chu a ngen ta hial a ni.

Tlawmngaihna hi Mizote tana a hlutna em em chu hnam min phuar khawmtu a nihna hi a ni a. Khawi hmuna awmte pawh unau anga min siamtu leh zai khata lungrualna min petu pawimawh tak a ni. Chhiat ṭhatah tumah phût bik nei loa tu pawh min tiṭangrualtu ber a ni a, a bik takin kan pipute hunah ngat kha chuan mi tam tak unauah a siam a; chu an inunauna chu vawiin thleng pawha la chhawm nung reng mi eng emaw zat an awm bawk hi a ropuina leh a hlutna langsar tak a ni kan ti lo thei lo ang.

Kum tam tak liam tawh, kum 1912 velah khan kan Mizo tlangvalte chuan a huhoa ram pawna an chhuahnaah he tlawmngaihna hi mawi takin an lo lantir tawh a. Mizo tlangval rual 2,100 laite chuan France ramah, anmahni bak biak tur awm lohna hmunah nungchang mawi tak leh mittlung takin hun an lo zuk hmang tawh kha hriat reng tlak a ni a, vawiin hunah pawh hian chawimawi tlak an ni. Dik tak chuan hemi ṭumah hian kum khat chhung vel an awm a, indona hmunah hna thawka awmin, an hnathawhna hmunah ngei chuan Mizo tlawmngaihna hlu tak chu a dal chuang reng reng lo a, hming ha takin an awm chhung hun an awm tlingtla kha entawn tlak an ni.

Kum 1944 kumah pawh indona avangin Mizo tlangval sang chuang tehmeuh chu khawchhak lamah Japan râl doin an awm leh a, ralthuam pawh nei ṭha fumfe lo mah se la, an hmelma, Japan râl bei khan theihtawp an chhuah a, Mizo tlangval (Lushai) mize danglam tak chu an hotute chuan hmuh hmaih lo. Mizote huaisenzia an hriatin râl hmatâwnga awm a, a bika Japan râl bei tura buatsaih ṭulin an hria a, Lushai Scouts an din ta hial a nih kha. Biate-ah thingfâk nena sipai nunchan zirin bul an ṭan a, mi 250 lek mah ni se la, Japan râl bei turin an tling tâwk a, an hotute mit an tlung a, Japan ral chu an ûm kir hial a nih kha. Silai mu karah pawh ṭhiante thlamuan turin an la nui ver ver thei te kha chhinchhiah tlak a ni. Laithangvunga’n hliam na tak tuar chunga “Ka pu, a ngai lo e,” a la ti hram hram te kha Mizo tlawmngaihna dik tak a nih lohin eng nge ni chuang ang ni?

Mizo tlangval 250 lek awmna Lushai Scouts-te’n Japan râl an beihnaah khan Japan sipai 179 an kap hlum a, mi tam tak an hliam bawk a; Lushai Scouts lamah mi pakhat kah hlum a ni a, mi 17 hliam an nei bawk. Lushai Scouts chanchin hi thui tak sawi a chakawm nâin duh tawk rih mai ila, hetiang hi an lawmman dawn dante a ni.

Subedar Ralkapa – Military Cross

Jemadar Thanṭhianga – Military Cross

Major J. Longbottom–Military Cross

Major EAC Pascoe–Military Cross

Captain Wilson Wood–Military Cross

Captain SG. Cameron–Military Cross

Havildar Dokima – Military Medal

Naik Thanbuanga–Military Medal

Lance Naik Thanmawia–Military Medal leh Mention-in-Despatches

Lance Naik Chhawnzova–Military Medal

Rifleman Sangkaikhama–Military Medal

Rifleman Lalbela–Military Medal

Lance Naik Zelthanga – Mention-in-Despatches

Kum 1966 aṭanga rambuai kan luh hnuah pawh khan tlawmngaihna chuan Mizo nunah hmun pawimawh tak a chang reng a; mahse, kan la hmelhriat ngai loh ‘kâwktu’ tih te chu an rawn chhuak a, Zo nun ze mawi chu pawlh dal a ni hret hret a, tunah chuan inzirtir thar leh kan mamawh tawh hle. Tlawmngaihna nunpuitute zing aṭanga ze hran nei an awm hian hnam a timualpho a, ṭanrualna turah ṭanrual a har phah a, hnam a mualpho phah hial ṭhin.

Kum 1894 daih tawha Chhipphir kulha Vansanga leh a hote’n thla khat aia rei mah tur Vai sipaiho an dan chàr lai khan Lalluauva khan Vai sipaite chu lo ṭanpui lo se la chuan Vansanga hote kha a che ṭha zawk an ni ngei ang. Kha indona kha ‘The Great Anglo–Mizo War’ ti hiala sawi tlak a nihna a awm rualin, Mizo leh Mizo karah inphatsanna vanga kan mualphona langsar tak a tih theih awm e.

Mizo hnam timawitu tlawmngaihna hi kan vawiin hunah hian inzirtir thar leh kan mamawh ta hle mai a. Kohhranah a ni emaw, khawtlangah a ni emaw, ram rawngbawlna leh chhungkaw tinah pawh hian inzirtir kan ṭul ta hle. Khawvel a changkang zel a, hmanrua leh nun dan phung a changkang chak viau a; chutihrual chuan, Mizo tlawmngaihna erawh chuan ral lam a pan mek thung si hi lungchhiatthlak tak a ni.

Aia upa zahna kan tlakchham tawh dan te, mi chan ai pawh chhuhsak kan hreh tawh loh dante leh mi chaw thleng pawh leihbuaksak kan hreh tawh loh danahte hian Mizo tlawmngaihna hi a thara zir leh kan mamawhzia kan hre thei ang. Zo nun ze mawi chhawm nung rengtu turte chu nangmah leh keimah lo mi dang an awm chuang lo a, kan thlahte thlah leh chhawngte thlenga nunpuia vawng nung tlat thei turin vawiinah hian nunpui mai ni loin, a taka lan chhuahtir hi a pawimawh tak zet tawh a ni.

Kum 1960 daih tawha ‘Kan mizia’ tih hmanga thu ṭha tak lo ziak tawhtu Thanpuii Pa-in ZONET a phone-naah, “Thisen pe hi chanchin tharah chhuah tawh suh u, tlawmngaihna thiltih puanzar hi thil mawi a ni ngai lo,” a tih kha (Suangtuahna127) ka thinlungah a riak reng. Kan tlawmngaihna hi mi dangin hria se la tih kan duhna thinlung hi tlawmngaihna a ni tawh ngai lo a, chapona a ni tawh mah zawk ṭhin. Ratan Tata leh Amitab Bhachan te thil sawi dunte kha ka theihnghilh thei tawh ngai lo. Keini hi chuan min hria se la kan tih rualin, mi ṭhenkhatte hi chuan an lo ti lem hauh lo mai a. Chutianga mi hriat hlawh beisei vang thil ti ve ngai lote chu an lo tlo zawk fo ṭhin reng a ni.

Finland rama cheng Finn-ho chuan harsatna kara tumruhna, chhelna leh huaisenna an neihna chhan pawimawh deuh pakhat chu ‘Sisu’ hi a ni e an ti a. Sisu chuan Finish hnam nunphung leh chanchinah zung kaih khawpin a nghet a, vawiin thlenga an hnam kal zelah pawh a lang chiang hle. He thumal hi khawvel pum huap pawhin ngaihven a hlawh a, rilru nghet tak leh chhungril chakna tipungtu nia sawi a ni reng ṭhin. History-ah chuan Finn-ho chuan Sisu hi hun harsa tak kara an dam khawchhuah theihna chhan nia sawi a ni fo ṭhin. Kum 1939 – 1940-a Soviet Union nena indona ‘Winter War’ an tihah khan Finn-ho chuan a takin an lantir a, Russia sipai rual tam em em mai chu mi tlemtein an danbeh tlat theihna chhan kha Sisu vang hi niin an sawi.

Aw tlawmngaihna hlu, aw nunna par,

Kan tlang ram nuam hmun sangah hian;

Kum sang tam tak pawh ral mah se,

Zamual liam loin ding reng rawh.


- Mahmuaka Chhakchhuak