Written by
Salai R. Lahnim
KAN INHUIKHAWM DAN TUR Federal Republic of Chinland
Chhinlung chhuak hnam hrang hrangte hian insuihkhawm leh hi kan duhin kan thinlungah hian, Israel faten an rama hruaikhawm leh insuihkhawm an beisei tlat ang khan, chi nung angin a awm tlat a. Amaherawhchu, he kan duhna leh beiseina hi eng tikah nge a lo thlen dawn kan hre mai lo; a taka chantir dan kan thiam zan lo niin a lang bawk.
Kan rama British an lo luh avangin mumal taka Lal pakhat hnuaia Lairam pakhat anga awm tura kan insingsa mek chu tihbuai leh tihṭhuanawpin a awm a. Hun remchang hmasa kan neih “Chin-Lushai Conference 1892” thutlukna lah chu inkalpawhna leh inbiakpawhna lama harsatna hrang hrang avang leh thil dang avangin tihpuitlin lohin a lo awm ta bawk si. Hruaikhawm leh insuihkhawm kan beisei em em a vawi hnihna chu a ṭhuamawp leh ta a ni.
Hemi hnu hian ‘Lushai Hills’ chu India-in 1947-a independence a hmuh khan India ramah kan bet a; ‘Chin Hills’ lam erawh chu 1947 ah bawk khan Union of Burma din turin Kawlho nen ‘Panglong Agreement’ an ziak ta a ni. Tichuan, Chittagong Hill Tracts lam pawh East Pakistan, tuna Bangladesh-ah khuan an bet hlen ve ta thung a ni. Tichuan, kan ram neih chhun chu ram pathumah ṭhen darh niin vawiin ni thlengin unau inkarah harsatna namen lo kan ṭawng mek a nih hi.
Heng ram pathuma cheng ‘Chhinlung chhuak’ te hi kan bul leh balah hnam pakhat leh thuhmun ni mah ila, kan lo inthlah pungin awmna hmun leh tlang te lo danglam zelin tih dan phung leh ṭawng thar te a lo piang ta zel a. Tunah chuan, tribal group ang zawng pawhin eng emaw zat kan awm tawh a, ṭawng pawh hi sawm ruk leh tih bawrvel a piang hman tawh a ni. Mahse, heng ṭawngte hi han en chian chuan inhnaih tak tak an la ni hlawm, chu chuan ‘chhul khat kual’ kan nihzia a tilang chiang hle awm e.
Heti ang hi kan dinhmun a nih tak si-ah chuan kan bul leh bal hre chiang lo te, kan inlaichin dan leh inzawm dan hre chiang lote kan tam a, chu chuan hruaikhawm leh insuihkhawm kawngah pawh harsatna tam tak min siam a ni. Heti chung hian Manipur lama Paite National Council te, Aizawl lama Zo Re-unification Organization te, Mizo Zirlai Pawl leh pawl dang dangten mahni tih theih ang tawk theuhin hma kan la hlawm a ni.
Mahse, he insuihkhawm leh inhuikhawm program-ah hian kan kalpui dan approach hi a pawimawh hlein ka hria. Hemi kawnga hmalatute hian ṭawng pakhat ‘Mizo ṭawng’ hmanga insuihkhawm leh inhuikhawm kan tum tlangpui niin a lang. Chuvangin, tun kan dinhmunah chuan he kan insuihkhawm tum dan kawng hi a fuh tawk lohna lai a awmin ka hria.
Chinlung chuak hnam hrang hrangte kan insuihkhawm a, kan inhuikhawmna kawngah hian midangte len vena tur, accommodative approach hi kan hman a pawimawh hlein ka hri a. Zo/ Mizo-based insuihkhawmna kalpui tum danah chuan midangte an leng ve lo, an len dan ber pawh an nihna zawng zawng paihthla a, saruaka in suihkhawm a ngai. He insuihkhawmna leh inhuikhawmna hi assimilative approach a ni a, a him lo a ni.
Chuvangin, Chhinlung chhuak hnam hrang hrangte lungawi tak leh thlamuang taka kan nihna zawng zawng nen kan len theih nan accommodative approach hi kan hman a ngai. Kawng danga kan sawi chuan kan inhuikhawmna leh insuihkhawmnaah hian ‘federal design’ kan hman a pawimawh hlein ka hria. India rama kan hman ang ‘Quasi Federalism’ ni lo, State-in federal/ center aia thuneihna sang zawk a neihna ‘Con Federalism’ ni si lo, 50-50 thuneihna State leh Federal/ Center in kan inṭawm theihna ‘Perfect Federalism’ ang hi kan mamawh chu niin ka hria.
He thil hi kan hriat chian chuan tun dinhmuna inhuikhawm leh insuihkhawm kan tumnaah pawh hian nasa zawk leh chak zawkin kan kal theih ka beisei. Common language chungchangah kan buai lutuk tawh lo ang a, midang identity kan zahsakin kan pawm dam thei tawh ang a, unau kan danglamna hrang hrangte kha insuihkhawmna daltu ni lovin hnam pangpar rawng hrang hranga kan ram leh hnam cheimawitu an ni dawn ta a ni.
Chhinlung chhuakho awmna bik ram kan en chuan Federal Sawrkar hnuaiah State pariat emaw sawm bawrvel emaw enkawl nuam tawkin kan awm theih a beisei awm a. Chin Hills Regulation 1896-in a huam chin zawng zawng tih phei chuan hei ai hian a tam thei bawk ang. Kan tana ṭha ber tur erawh ngaihtuah tlanah dah ṭha ta ila. Heng State-ah te hian English leh an ṭawng tlanglawn ṭheuh an hmang ang a. Federal Official language-ah chuan Mizo, Lai leh English pawh kan dah mai dawn a ni.
Inhuikhawmna leh insuihkhawmna hi tawngpawnga kalpui chi a ni lo. Chinlung chhuak hnam hrang hrangte ṭawng, nunphung leh history te ngun takin kan chhui ang a, khawiah hian nge identity inṭawm kan lo neih tih kan zawng ang. Chu identity inṭawm kan neihnaah chuan insuihkhawm leh inhuikhawm lungphum kan phum ang a, tichuan chhak leh thlang hawi te, chhim leh hmar hawi tein beihpui kan thlak mai dawn a ni.
Kan history te, kan ṭawng leh culture-ten ngun taka han en chian Chinlung chhuak hnam hrang hrangte hian identity inṭawm kan lo nei a, chu chu ‘Chin’ tih hi a ni. Chin hnamte hi 1766-1122 BC vela China ram chhim thlang lama cheng ‘Chi’ang’ hnahthlakte kan ni tih hi phat rual lohin mithiamten an finfiah tawh a ni. Heng ‘Chi’ang hnahthlak’ chenna ram bulhnaiah hian tlang lian pui mai inkhawh thla ruah a awm a, chu chu a hmingah ‘Chin/Qin Ling’ an ti. Tichuan, Chin hnamho chu he tlang bulhnaiah hian an lo cheng tawh a ni.
He tlang pawh hi ‘Chi’ang’ hnahthlak Chinho lo chenna a nih avangin Chin hming chawia ‘Chin/ Qin Tlang’ tih a nih a rinawm. Chin thumal hi ‘Chi’en’ ti-a sawi a ni bawk a, chu chu ‘Chi’ang’ tih aṭanga lo kal tho a nih a rinawm. Tichuan, China ram aṭanga Tibet lam an kal dawn lai vel hin China ram chu ‘Chin Dynasty’ hnuaiah a awm a, keini hnam tenau minority pawh chu ‘Chin Dynasty’ hnuaiah kan lo awm ve a. Hei vang hian ‘Chin’ kan lo inti pawh a ni thei ve bawk. Eng pawh ni se, Chin tih chu kan hnam hming original name a ni tih a tichiang viau in a lang.
Hei vang hian Kawlho leh kan ṭhenawm hnam dangte pawhin ‘Chin’ tiin min lo ko a ni mahna. Hei chauh hi a la ni lo, British ho khan kan chanchin ngun taka an zir hnuah ‘Chin-Lushai Conference 1892’ a an lo rel tawh, ram khata dah an lo tum bawhzui nana ‘Constitution’ an lo siam pawh a hming atan ‘The Chin Hills Regulation 1896’ an lo ti a ni. Hei danpui hi Chin hnam hrang hrang, Asho, K’cho, Mizo, Laimi, Zomi, Thado leh Khumi leh a dangte dan anga khawvel hrita min huikhawmtu leh suihkhawmtu chu a lo ni ta a ni. He dan Chin Hills Regulation 1896 hi Mizoramah phei chuan vawiinni thlengin kan la hmang a ni.
He kan insuihkhawmna leh inhuikhawmnaah hian British Sawrkar hian pawimawhna tak a la nei dawn. Chuvangin, kan hnam hming atan pawh hian chu chu ka duh, kha kha ka duh tih ngawt a theih loh. Kan hriat angin India ram hi Hindu tamna ram a ni a, 80% deuh thaw hi Hindu an ni. Bristish Crown aṭanga zalenna an neih dawn khan an duh chuan 20% tribal leh hnam dangte chu min dominate hneh lutuk, mah se a rem lo. Chuvangin, Hindustan tiin emaw Bharat tiin emaw zalenna an hmu lo, “India” tiin an hmu a ni. Chuvangin, keiniho pawh hi Zo hming emaw Lai hmingin emaw zalenna kan hmuh a rinawm lo, Kuki phei chu a pawma pawm chi a ni lo. Bengali hoin tlangmi hnam hnuaihnungho an kohna a ni lehnghal - kan sawi tam loh a ṭha zawk ang.
Tichuan, Chin-Lushai Conference 1892-a an lo rel ‘communication infrastructures’ hi thu leh hla piah lamah hma kan lakna tur chu niin a lang. Tun dinhmunah hian Aizawl aṭanga Tuipang kalkawng ṭha tawka lai turin inbuatsaihna a kal mek a. Lawngtlai aṭangin Zochachhuah lamah Kaladan Multi-Modal Transport Project a kal mek a, Champhai lamah Zokhawthar lam kawngpui ṭha taka buatsaih a ni mek bawk. Heng bakah hian, chhak lam nen kan in kalpawhna turin Saisihchhuah kalkawng hi a ṭha thei ang bera kan buatsaih a pawimawh hle bawk.
Hnahthial aṭangin Sangau panna kalkawng hi National Highway-a kan buatsaih a pawimawh bawk. Tin, Lunglei District-a Tlabung aṭanga Chittagong Hill Tract-a Chin hnahthlakte kalpawhna tur kawng ṭha tak kan mamawh bawk. Bangladesh lam kalpawhna tur tho Lawngtlai District Vaṭhuampui khua aṭanga Ruma, Bandarban District direct-a kalna tur kawng pui kan mamawh hle bawk.
Manipur lam Chin hnahthlak unaute awmna kalpawhna tur kawngpui ṭha tak kan mamawh tel bawk. Heng bakah hian Mizoram chhim lam Lawngtlai District-ah mini airport pakhat tal kan siam a ngai. Thenzawl leh Kalay valley chu International Airport siamna turah kan la dah ṭha ang.
Inhuikhawmna tur leh insuihkhawmna tura heng ang ruahmanna leh duhthusam kan sawi te hi a taka hma kan lak theih chuan rei kan rial a rinawm lo. Israel fate anga kan rilru leh thinlunga nung reng ṭhin, eng tik ni-ah emaw chuan hruaikhawm kan la ni leh ang a. Kan ram ngei hian hlim tak leh lungmuang takin Pathian rawng kan la bawl dawn a ni, tih kha a takin a rawn thleng mai dawn a ni.
Mizoram State lam a ni emaw Chin State lam a ni emaw rilru zau tak pu hruaitu leh hmathlir ṭha tak nei kan mamawh a nih chu. Heng kan ram chhunga NGO hrang hrangte pawh hian heti zawng hian ke pen tlang zel hlawm ila, academic institution-ten mumal taka research beiin dikna leh rinawmna nen roadmap min han siamsak hlawm se. Zoram thar leh Lairam thar, ‘Federal Republic of Chinland’ chu kan lut thuai mai dawn a ni.
- Salai R. Lahnim