Written by
- Dr. K Lalrinchhana

‘THIM THUAH HNIH, ZORAM KHAWVAR’ KAN TIH FO HI ENGE A NIH CHIAH?

Zirtirna hrang hrang a tam mang e

Mizo Kristiante hi kan tam vak loh ngaihtuahin kan ramah hian kohhran pawl hrang hrang a tam hle mai. A khat tawkin zirtirna mak pui pui a leng deuh reng a, mimal hming chawia pawl ding tawh ringawt pawh hi chhiar fe tham a ni. Ṭhenkhat Manasea thlahah an inchhal a, ṭhenkhatin kohhran chhuahsan chu himnaah ngaiin kohhran an chhuhsan a. Mi ṭhenkhatin a bik taka Pathian humhimna beiseiin an neih zawng zawng dek ralin Tlangsamah leh Sangauah te an pêm khawm a, tisa thil tak pawhin an tlakchhiat phah rawih rawih mai.

Kohhran leh Bible zirtirna aia tu pa zâwl-thupuan emaw, inlarna leh mumang emaw ring zawk leh tuipui zawk lah bo lo. “Kan ram Lalpa’n a hrem dawn,” tia lo au piap piap tawk an awm bawk. Vanneihthlak takin heng zawlnei (inti)-te thupuan hi thleng dik alawi a la awm lo hlauh a, a lawmawm zawk ngawt mai. An zawl-thupuan, an mangphan ram te hi thleng dik ta tak tak se, China ral lian (khawchhak lungpui lum) vang emaw, lirnghing rapthlak tak emaw vangin kan boral vek tawh hial ang.

Thuthlung Hlui hunah

Thuthlung Hlui hunah pawh khan zawlnei der, dâwt sawi ching an lo awm ve ṭhin tho mai. Israel lal Ahaba kha Ramoth-gilead khua bei tura a kal dawn khan zawlnei zali lai a râwn a, chung zawlneite chuan, “Han thawk rawh, Lalpa’n i kutah a pe dawn a ni,” an ti vek a. Imla fapa Mikaia erawh chuan, “Israel ho zawng zawng chu vengtu nei lo beram angin tlangahte an darh vek ka hmu a… Mi tin mahni in lamah thlamuang takin haw dial mai rawh se,” a ti a (I Lalte 22:17). Israel lal Ahaba chuan Mikaia vaukhanna chu ngai pawimawh loin, zawlnei der mi zalite thusawi chu a awih zawk a, Ramoth-gilead bei tur chuan a thawk chhuak a, a thih phah ta a ni.

Thuthlung Thar hunah pawh

Thuthlung Thar hunah pawh Lal Isua chungchanga zirtirna dik lo chuan kohhran a tibuai hma hle mai bawk a. AD 250 vel bawrah khan Rom ram Ptolemai khuaa Pastor pakhat Sabellius-a chuan Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim chu mi nung hrang ni lovin, Pathian pakhat, kawng hrang hranga a inlarna angin a zirtir a. Thuthlung Hlui hunah Pa angin a inlar a, Thuthlung Thar hunah Fapa angin a inlar leh a, tun hunah erawh Thlarau Thianghlim angin a rawn inlar leh ta a ni, a ti a.

Amaherawhchu, kohhran hmasa hruaitute khan Sabellius-a zirtirna hi thil ni theiah an ngai lo a. Pathian chu a chánga Pa, a chánga Fapa leh a chánga Thlarau Thianghlim anga chang kual vel mai mai tur ang chuan an pawm thei lo a ni. Lal Isua Kross-a an khenbeh lai khan amah khengbettute tan Pa hnenah a dil sak a, a thih dawn lai pawhin “Ka pa, i kutah ka thlarau ka kawl tir e,” tiin a Pa hnenah a inkawl tir leh a; hnuk chah dawna ruaia awm lo pui Pa hnena a inkawltir chu an ring thei lo a ni. Amah Isua kha Pa a nih a, Fapa a nih bawk si chuan a hnuk chah dawna ‘Ka Pa’ a tih kha tu nge ni ta ang, an ti a ni. Tin, Pathian nihna ze ril thuk tak, Pathian pakhata mi nung pathum awm thu hi a thil siam mihringte hian kan hre fiah zo lo a, kan chhut chhuak zo lo a ni an ti bawk.

Hetih hun lai vel bawk hian Alexandria khuaa Pastor pakhat Arius chuan Lal Isua chatuan mi nihna chu hnâwlin, “Pa Pathian chu awm ṭan ni nei lo a ni a, Lal Isua erawh chu Pathian fapa a ni miau a, awm ṭan ni nei a ni a, awm loh lai pawh a nei bawk. Isua chu Pathian aia hnuai si, mihring aia sang si a ni,” tiin a zirtir a. Sabellius-a zirtirna leh Arius-a zirtirna chungchang ngaihtuah tur hian AD 325 May 20-ah Rom lal ber Constantine-a chuan Nicea khuaah inkhawmpui lian a ko ta rup mai a. Nicea khawmpui chuan Sabellius-a leh Arius-a zirtirna chu ‘Zirtirna dik lo a ni e’ tiin a hnâwl a; a hnâwl satliah mai pawh ni loin, “Anchhe dawngin awm rawh se” a ti hial a ni.

Kan ramah pawh zirtirna dik loin bu a khuar hma hle

Kan ramah pawh hian kum 1894 aṭangin Zosap missionary pahnih–Pu Buanga leh Sap Uap ten Chanchin ṭha meichher an rawn chhi eng ṭan a, Christian-nain kan rama bu a khuar hnu lawkah zirtirna dik lo a rawn inlar nghal a ni. Kum 1906-ah harhna vawi khatna a thleng a, kum 1913-ah harhna vawi hnihna a thleng leh a, hemi ṭum hian zirtirna dik lo pawchhuaktu Tlira chu a inlar nghal der a ni.

Tlira chuan inlarna hmua inchhalin, “Rûlpui lianpui ka chhungah kohhran a awm a, a kâ a chîp hmain chhuah vat tur,” tiin mite a zirtir a, mi tam tak a tichiai a ni. Tlira chuan, “Isua chu thuin a lo kal tawh a, lo kal tur a awm tawh lo, tisa thil tihin thlarau nun a khawih pawi lo,” a ti. VL Zaikima chuan, “Hnam thuthlung kan tih chi rêng rêng hi Tlira zirtirna aṭanga zi chhuak vek a ni ti ila kan sawi sual awm lo ve. A hun laiin ‘thiangzau’ tih ṭawngkam hman la ni lo mah se, amah hi thiangzau hmasa ber nia ngaih theih a ni,” a ti. (VL Zaikima, Zoram Pawl Chhuak Zir Chianna, Third Edition 2025, p.6)

Hemi hnu hian a khát tawkin kan ramah zirtirna maksak pui pui a lêng deuh reng a. A bik takin Lal Isua lo kal lehna chungchang thuah te, kum sang rorel, sakawlh leh mi thianghlim lâwr chungchang thuah te hian zirtirna mak leh dangdai deuh deuh a tam duh bik. Mi ṭhenkhatin UID chu sakawlhah an puh a, ṭhenkhatin WCC te, Europe ram inzawm khawm pawl European Union te chu sakawlhah an lo puh bawk a. Ṭhenkhatin Roman Catholic hotu Pope chu an lo hmu sakawlh bawk a, kum 2005-a thi tawh Pope John Paul-II kha a lo tho leh ang a, sakawlh angin a rawn inlar leh dawn a ni an ti thùl. Mi ṭhenkhatin kohhrana awm chu boralnaah an ngai a, kohhran chhuahsanin ‘pawl chhuak’ an din thùl; Delete Kohhran tih te a lo piang ta zel mai.

Thim thuah hnih leh Zoram Thar an tih fo hi

Kum Zabi 21-na hnu lama kan rama mi ṭhenkhatin a khât tawka an sawi rik fo chu ‘Thim thuah hnih’ leh ‘Zoram thar/Zoram khawvar’ chungchang hi a ni. Zoram Thar tuipuitute innghahna ber chu Saikhuma leh Pastor Chhawna inlarna a ni a, Bible zirtirna ai pawhin Saikhuam leh Pastor Chhawna inlarna hi an tuipui zawk emaw tih mai tur a ni. Zoram Thar buaipuitute chuan kan ramah ‘Zoram khawvar’ a lo thleng ang a, chumi hma chuan khaw thim chhah tak (thim thuah hnihna) chu kan paltlang a ngai dawn a ni. Chu thim thuah hnih lo thlen hunah chuan lei vâng dâpin záwng hmaisen tam tak (China sipai) an lo lian ang a; anni chuan kan hmeichhiate an pawngsual ang a, mi tam tak an that ang a, kan ram pawh thawl hawk khawpin min suat dawn a ni. Chu thim thuah hnih lo thlen hunah chuan Zoram thar vàrpawhtu, thlan bikte chu an him hlauh thung dawn a ni, an ti.

Chumi hnuah chuan kan ram chu milem bân sawm nei lak ata (India an tihna ni hmiang) lak chhuahin a awm tawh ang a, hun duhawm ‘Zoram thar/Zoram khawvar’ chu a inṭan tawh dawn a ni. Chu Zoram khawvar hunah chuan kan ram leihnuai hausakna chu hai chhuahin a awm tawh ang a, kan buh leh bal, thlai leh thei te chu a nihphung pangngai aia nasa fea hlawkin kan thar tawh ang a, buh vui khat pawh sakawr mei buk tiat lawih a lo ni tawh ang. Chu hun ropuiah chuan Zofate chu khawvel mit hmuhah Pathianin min chawi sang tawh ang a, khawvel sawrkar lian leh ropui tak tak te chuan min tlawn rawn vut vut tawh ang a, tisa leh thlarau damna beiseiin mi tin leh hnam tina mite chuan min pan ruih ruih tawh ang a, kan ram leh hnam chu chawisanin a awm tawh dawn a ni’ an ti a ni. Pu Vana ṭawngkam takin, ropui dawn hle mai.

Amaherawhchu, Zoram thar tuipuitute mangphan ram leh an zirtirna hi heti zawng hian i han ngaihtuah teh ang.

1. Zoram Thar inzirtirna hi Bible-a innghat a ni lo a, mimal tu emaw inlarnaa innghat a ni ber zawk. Zoram thar ngaihventute chuan Bible zirtirna laimu Pathian chhandamna kross thu aiin chung inlarnate chu an tuipui zawk bawk. Bible zirtirnaa innghat a nih miau loh avangin an zirtirna hi a him lo a, kohhran mi ziktluak pangngai tan chuan chaw tak khuka khuk pui loh a him ber ang.

2. Thuthlung Thar hunah phei chuan Pathian hian a hnam angin duhsak bik a nei tawh lo. Ama thuawih apiang mal a sawm mai a ni. Bible chuan, “Pathianin mi duhsak bik a nei lo tih dik takin ka hria e. Nimahsela, hnam tin zingah tu pawh amah ṭih a, fel taka ti apiang a lawm zawng mi an ni thin,” a ti a (Tirkohte Thiltih 10:34). Hetiang hi Bible zirtirna a nih laia Pathianin Zofate hi a enkawl bik, a hriat bik, a duhsak bik leh leilung hausakna hmanga a vur liak liak tur bik anga inngaihna hi Bible kalh a ni.

3. Lei malsawmna hi taima taka thawh chhuah tur a ni. Pathian hian a vantla ring a, kan awm mai mai hi leilung hausakna hmanga min vur thur thur a, kan buh leh balte pawh tipung thur thur tura inzirtirna hi amah L Keivom ṭawngkam takin ‘Thatchhe Theology’ a ni. Bible chuan, “Kut dâwngdah chuan retheihna a thlen thin a, mi taima kut erawh chuan hausakna a thlen ṭhin,” (Thufingte 10:4) a ti mai a. Kan taimak chuan kan hausa ang a, kan thatchhiat chuan kan rethei dawn tihna a ni mai. Zoram thar tih lam a ni lo ve.

4. Lal Isua chuan, “Buh lem leh buh tak chu lo ṭo za rawh se,” a ti a. Zoram thar tuipuitute chuan an mahni ngaiha a sual chin zawng chu China ral lian emaw, lirnghing emaw hmanga suat mang vek a, a thi bâng zawngin Zoram thar hausakna par tlana lêng hep hep turah an in ngai a, hei hi Lal Isua zirtirna nen a inmil lo.

5. Zoram thar tuipuitute rilru puthmang hi a nihna takah chuan a hrisel vak lo. An duhthusamah chuan Pathian hian China sipai sing rual hi kan ramah hian rawn tir lut hem hem mai se, min rawn that buaih buaih mai se, anni erawh chuan a him chin aṭangin, “Kha maw, kan sawi kan sawi a, in awih duh lo a, chawh tak rawh u,” tia min lo thlir an châk a ni. He rilru hi a hrisel lo a, a Kristian lo hle bawk. Pathianin Nenevi khawpui a hrem leh tak si loh avanga Jona titau rilru nen pawh a inhmeh hle.

6. Kum zabi 16-naa kohhran siamthatna hna thawktu Saint Teresa of Avila chuan, “Inlarna dik hmutu nunah chuan a ṭha zawngin danglamna a thleng ngei tur a ni. Chutiang inlarna chuan chapona leh mahni indahsanna ni loin, Pathian hmangaih lehzualnaah te, thlarau nun ṭhanlennaah te, mahni nun inmanna (sual nih inhriatna) leh inngaihtlawmnaah te min hruai lut zawk tur a ni,” (Genuine spiritual vision should produce positive changes in the person who experiences it. Such experience should lead to greater love of God, spiritual growth, self-knowledge, humility and improvement in one’s conduct) a ti a. Saint Teresa ngaihdan ang lo takin kan rama inlarna hmutu leh Zoram Thar tuipuitute hi chu hmu fuh bik riau leh var pawh bik riauah an inngai a, an indah sang a, an inngaitlawm deuh ár a nih hi.

- Dr. K Lalrinchhana