Hmuh theih loh min hrêngtu–Corruption! (Eiruknaa inhnamhnawihte hnâwl ngam a hun ta!)
Mizo ṭawng hian ‘corruption’ hi ‘eirukna’ tiin kan thlûk liam puat mai a, a awmzia thûk tak hi a hming hian a phawk chhuak zo lo mah mah em aw, ka ti ṭhin! Amah, kan ṭawng thiampuipa JF-a pui khan ‘Eiru bawk, chawm bawk, hâwp bawk’ tite khan lo dah ta se, a nihna tak kan hmu chiang zawk mahin a rinawm. Eirukna hi ram tihchhiatna hmanrua hlauhawm ber a ni a, he thila inhnamhnawihte kan thlir dan hi kan thlak a ngai tawh tak zet a ni.
Eirukna hi hmasawnna kawnga hmelma hmuh theih loh a ni. Leilung chhiatna emaw, economy tlachhia (recession) ang chia tlang hriata thleng ni lovin, thim hnuaia che a nih avangin a rûkin ram zung a tichhia a, a rûkin ram a ei chhe ṭhin. Eirukna vanga tuartu leh a man pe hnem ber chu mi rethei leh ṭanpui ngaite an ni ziah bawk si. Sorkar a thianghlim loh chuan, chu sorkar chuan a ram mipuite retheihna ata a chhan chhuak ngai lo vang.
Ghost project: Lungpui thi?
Eirukna hian mipui vantlang nun leh ram ei leh bar a tichhe hneh hle a, a bik takin mipui rawngbawlna (public services) kawngah a langsar zual. Mirethei zawkte’n tui thianghlim leh hriselna (healthcare) ang chi ‘basic needs’ an dawn tur pawh thamna an pek hnuah chauh an dawng thei ṭhin a nih ngai chuan, hei hian mi harsa zawkte tan hmasawnna kawng a tiping ṭhin ngei ang?
Chutihrualin, infrastructure hna lian thamah hlemhletna a luh hian, hmanraw ṭha lo hman a ni a, ghost projects (hna thawk si lova pawisa luang ral–a sapṭawngin ropeway/skywalk an ti emaw ni? Committed liabilities te pawh an ti bawk!) a tam phah bawk. Hei hian kan ram hmasawnna mellung turte chu lungpui thi-ah a chantir ṭhin a ni. Lungpui hian nunna a nei lo va, a thi ngat phei chu a va ṭangkai dawn lo rua em?
5G Khawvela 2G Governance
Corruption hnuaiah chuan inelna thianghlim a awm thei lo va, thuneitute hmelhriat leh an duhsak zawngte chauhvin sorkar hna leh sumdawnna kawng an zawh fuh ṭhin. Thluak ṭha leh thiamna tak tak neite chu hnâwl an ni fo va, hmasawnna thlen thei tur thil thar (innovation) a tawp ṭhin a ni. Dan lovin zirtirtu (unqualified) an la a, doctor lem te thlengin kan ha an phawitir lo chauh chu a nih si kha! Rinawm lohna nge eirukna hi ngeiawm zawk le?
Kan khawvel hi 5G signal hmanga a tlan par par tawh lai hian, kan ram hmasawnna thahrui erawh 2G governance hlemhletna hian a la hrêng tlat thung. 5G thiamna leh chakna kan hman ang hian sorkar kalphung (governance) pawh hi rinthu leh hmelhriat induhsakna (nepotism) ni tawh lovin, digital transparency leh accountability hmanga fiah zawk leh chak taka kal a hun tawh tak zet a ni.
Integrity: Ram innghahna lungphum
Ram hruaitu chu kawngpui siam leh economy tihchangtlun kawngah chhuanawm hle mah se, eiruknaa a fihlim loh chuan chu hmasawnna chu tûr (poison) ang a ni. Lung leh cement mai hian ram a tiṭhang thei lo va, rinawmna leh dikna (integrity) a ngai a ni. Mipui hian sorkar an rin loh chuan chhiah an pe ṭha duh lo va, dan an zawm ṭha duh lo bawk. Inrintawkna a awm loh chuan ram kalphung (institutions) a chhia a, hmasawnna chu hlemhletnain a hliah reng zawk a ni.
Ram hmasawnna tak tak kan duh a nih chuan eirukna avanga thubuai neite hi political party-te hian an hnâwl ngam a hun tawh. Eiruknaa inhnamhnawihte hnâwl ngam hi kan ram damna tur a ni.
Moral authority: Hruaitu tlak nihna
Tun hnaiah thubuai avanga anticipatory bail thawm hriat tur a awm leh ta hian ṭhangtharte rilruah rinhlelhna chi a tuh a. ‘Switzerland of the East’ emaw, Singapore emaw kan nih theih loh chhan hi infrastructure chhiat vang chauh a ni lo va, kan ngaihtuahna puitling kan phawrh chhuah pumhlûm ngam loh chu thuhran ni se, kan hruaitute rinawm tawk loh vang zawk a ni. AMC inthlan hmaa biang puar lian deuh deuhte kha an bo ta em ni?
Ram hruaitu ni tur chuan–thiamna leh theihna chauh ni lovin, nungchang thianghlimna (moral authority) a neih a ngai. Moral integrity nei lo hruaitu chuan ram hruai tlakah a inngai tur a ni lo va, mipui pawhin candidate atana party-in an vawrh chhuah hmain kan thinlungin kan hnâwl ngam tur a ni.
Tlangkawmna
A tawp nan, ramhlui zia leh kalphung hlui hi ‘A nih dan tur hrim hrim alawm,’ tia inthiam chawpna hun kha chu a liam tawh tur a ni. Tunlai ṭhalaite hian kan hriat chian tur chu — ram hmasawnna hi ram hruaitute rinawmna leh inpeknaah a innghat tih hi a ni. Ram hruaitu eiru leh hlemhletnaa inhnamhnawih hian mipui ṭhatna tur aia mahni hlawkna tur ruahmanna an siam hmasa zawk ṭhin. Kan hma lam hun kan hum duh a nih chuan, hmasawnna dâltu eirukna leh chu hmanrua hmangtu hruaitute chu kan hmelma lian ber an ni tih i hria ang u.
Eirukna hi hmuh theih loh bomb a ni a, a puah ruala tuar hmasa bertu chu mipui retheite kan ni. Vawiin thlenga hruaitu rinawm lo i thlang nawn lui fo a nih chuan, hmasawnna i dil ṭhin kha i tu leh fate hmakhua i hralhna lek a lo ni ang.
- Thangtea Thawmte