Written by
- R. Lalhmangaiha, Bethlehem

MNF LEH A SULHNU ṬHENKHAT

A LO PIAN DAN

Mizoramin kum 1959-a mautam ṭâmpui mitthi kan tawrh lai khan min awptu India sorkar khan min ngaihsak loh em avangin Mizote dam khawchhuah vena tura hma latu 'Mizo National Famine Front' (Ṭâm Do Pawl) din a ni a. India sorkar khan kan thih vek pawh pawi an ti lo emaw tih mai turin min enkawl ṭha lo lutuk a, 'Ar khual bâwm tâwt taka dah, a thih lohna tur tawk chauha chaw an pe ṭhin' ang velin enkawl kan ni. Chaw kawpuar ei lovin, kan thih lohna tawk cheng cheng chauha enkawl kan ni. Kha khan Mizote rilruah a hun lai khan harhna nasa tak a rawn thlen a. Chumi kal zel chuan Femine Front chu thlak danglamin, Mizo ram leh hnam tan kum 1961-ah 'Mizo National Front' tiin MNF chu din a lo ni ta a ni.

KUM 65 A TLING TA

Pu Laldenga leh a hote'n an din MNF hi harsatna tinreng karah kum 65 lai mai mei mit lovin a kal mek a. Mizoramah chuan political party upa ber leh hlun ber, India ram anga chhût pawhin tualṭo party daih rei ber pawl a ni. Kum 65 chhung khan party hming hi an la thlak danglam ve lo. MNF hruaitute hian 'MNF chu political party dang ang kan ni ve lo, Mizo hnam martarte thisenin a hrin kan ni a, kan danglam bik a ni. Pathian leh kan ram tan tih hi kan dah hmasa ber a, Pathian kan dah hmasa zawk a, a pahnihnaah ram kan dah pawimawh leh a ni,' an ti ṭhin.

Chengkawl no khatah pawh a uih 2/3 vel a lo tel ṭhin ang bawkin, tute emaw chu hruaitute zingah kalsual awm leh zeuh ṭhin mah se, a din tirh ata vawiin thlengin Mizoram leh Mizo hnam, Kristian sakhaw tana ding nghet tlat ṭhin an ni tih an sulhnu hrang hrang aṭangin a hmuh theih a ni. Mizo hnam tana ṭha turah chuan Central sorkar thupek pawh khauh takin an do ngam. Entirna pakhat chauh sawi ila, Covid laia MNF sorkar khan kan ṭhenawm Myanmar, Manipur leh Bangladesh aṭanga raltlana Mizoram rawn bêltu kan u leh nau, kan thisen zawmpuite chu MNF khan Central thupek zawm duh lovin ṭha takin a lo enkawl lui ngat a ni.

MNF DINTUTE KHA GEN Z VEK AN NI

MNF din tirh khan a dintute kha tun ang laia Gen Z rualpui, ṭhalai seng sawng vek an ni a. Khatih lai khan founder president Pu Laldenga kha kum 39 a ni a, tuna President Pu Zoramthanga hi kum 22 chauh a la ni a, Working President Pu Tawnluia pawh kum 23 chauh a ni. Khatih hun lai khan tuna an hruaitute zingah Senior Vice President Dr. R. Lalthangliana pawh kum 10 mi chauh a la ni a, Vice President Pu Lalchhandama Ralte leh Treasurer Pu Lalruatkima phei chu an la piang lo. Kum 1966 aṭanga 1986 inkar khan Mizote hnam anga kan din khawchhuah ve theihna turin an rammu a, khatih hun laia high school kal leh college kal laite kha an che chhuak nasa hle a, sikul kal ve lo ṭhalai leh mipui zawng zawng tih theihin an thlawp vek bawk.

Kum 20 zet zalenna suala an beih hnuah an ralthuamte tungin kum 1986 khan inremna a lo awm ta a. Mizoram state lo piang chuan remna leh muanna hnuaiah hmasawnna hna hrang hrang a lo thawk chho ṭan ta a. Zalenna sualtute zingah khan tun hnu zelah kan ram hruaitu lo ni chho ta mi pawimawh tak tak an tam khawp mai.

MNF SULHNU ṬHENKHAT CHU

MNF hi kum 1987 khan kum khat ṭha awrh a sorkar a, 1998–2008 leh 2018–2023 ah te a sorkar leh bawk a. 1987 sorkara Chief Minister Pu Denga khan Lengpui Airport din turin a hmunhma thlengin hma a la fel vek a, Pu Hawla khan chhunzawmin tun thlengin Airport ṭha tak kan neih phah a ni. Pu Denga khan Assam Rifles-te khawpui aṭanga sawn chhuak tur hian nasa takin hma a la hman a, a hnua Pu Zoramthanga kaihhruai sorkar lo piang khan hmalak chhunzawm zelin, tunah chuan a hlawhtlinna tak tak kan lo hmu ta a, tuna Zokhawsang lama an insawn ta hi MNF hmalakna a ni fai vek. MNF sorkar khan kum 2007 khan Aizawl Development Authority (ADA) dinin a hnu lawkah Mizoram Municipality Act 2007 dinin, Assembly-ah a pass a, AMC leh LMC pawh hemi Act tlawhchhanin din a lo ni ta a. Hemi kal zelah UD&PA Department hi MNF chuan a din nghal bawk.

ZPM worker ṭhenkhatin sorkar hmasa leh sorkar lo awm tawhten engmah thawk lo anga ṭhangtharte ngaihtuahnaah chi ṭha lo tak an tuh hi Mizote hma lam hun atan thil pawi tak a ni. PC sorkar reilote leh kha chen Congress sorkar khan kan ram tan hian an theih tawk chu an lo thawk ve bawk a ni tih i hria ang u.

MNF-te’n thuneihna an chan chhunga Mizoram leh hnam tana hmasawnna hrang hrang an lo thawh tawhte kha a tlangpui chauh tarlang teh ang; ṭhenkhat thawh nei lova lo sawi fotute hian lo chhiar ve se la ka duh khawp mai. Myanmar nen kan inrina, tuna Mizoram khaw pawimawh leh lar tak Zokhawthar hi MNF sorkar term hmasaa din a ni.

ZIRNA LAMAH

Mizoram University hi inremnain a ken tel a ni a, MNF-te’n theihtawp an chhuah avangin MNF sorkar lai kum 2001 khan din a lo ni tawh a, Vety College kan neih chhun hi MNF din a ni bawk. ICFAI University pawh MNF-in theihtawpin hma a la a, MNF sorkar din a ni. Zoram Medical College tihpuitlin a nih theih nan MNF khan chak takin hma a la ngar ngar a, kum 2023 khan National Medical Commission recognition a lo tifel hman tawh a ni. Mizorama zirna school 466-te kha MNF chuan provincialize in, school 259 adhoc GIA leh school 404 lumpsum GIA-ah a hlangkai a, college 12 chu kum 2007 khan a provincialize bawk.

School Education Department chu directorate pahnihah a siam a, primary school building 823, middle school 526, high school building 216 leh higher secondary school building lab building sa thar vektu a ni. Middle school leh primary school-ah a thlawna zirlaibu semtu awm chhun a ni bawk. School Education department hnuaiah zirtirtu 4,910-te selection grade-ah a hlangkai a, CSS hnuaia Hindi zirtirtu 1,187 a la bawk. SSA leh RMSA bul ṭantu a ni a, middle school leh primary school naupang nuai hnih vel hnênah mid-day meal (chaw chhun) kum 7 zet a pe a, district thar 6-ah DIET thar 6 a din a, DRDA 5 a din bawk.

NEW CAPITAL COMPLEX-AH KHAWPUI THAR A DIN

Kum 1998-a MNF sorkar a lo pian khan Aizawla sorkar office hrang hrang mimal in luaha awmte chu anmahni puala building an neih theih nan chak taka hmalak a ni a. Khatlaa Assam Rifles ram chhuhsakin New Capital Complex an din a, sorkar office building leh quarters tam tak an sa a; hei hi tuna helai hmuna ni tin pisa kaite zingah pawh hre pha lo an awm mai thei. Tunah pawh Aizawl khawpui hi traffic jam-in min tibuai em em a, Secretariat hi New Capital-ah sawn lovin Treasury velah a hma ang khan la inêkbeng ta ila, tuna kan buai dan turzia chu sawiin a siak lo.

INKALPAWHNA KAWNG LAMAH

Kum 1998 aṭanga 2008 MNF sorkar khan Mizoram hmun tam takah inkalpawhna kawngpui laih hna a thawk a, PMGY hmangin thingtlang khua zawng zawng Jeep road a pawhtir hman deuh vek. World Bank Road (ATL) road, Aizawl to Lunglei kawngpui thar sialin, kawng hlui aiin km 70 chuang zetin a pawt hnai a. Tun MNF term liam taah khan Aizawl Bypass Road laihna tur sum an nawr chhuak hman a, chung sum hmang chuan tunah hian lei verh leh kawngpui sial hna thawh ṭan a ni ta a. Hei pawh hi 'MNF kuhmûmah ZPM a par' kan ti lo thei lo. Aizawl Bypass Road (Falkland–Melthum) hi World Bank fund-a MNF siam a ni bawk.

POWER LEH HRISELNA LAM

Thermal Plant, Bairabi-a dintu chu MNF a ni a, 12 MW pe chhuak thei Serlui B Hydel Project-a power pek chhuah 100% a ram leilung fate’n kan chan turin an siam zo hman. Vawiina lar em em MUHCS pawh hi Pu R. Tlanghmingthanga'n Health department a enkawl lai khan health care scheme la awm ngai miah lo duang chhuak a, bul a ṭan aṭangin chumi kal zel tihchangtlunna rah chhuah chu a ni. MNF term liam taah khan Health Minister Dr. R. Lalthangliana chuan Health Sub-Centre 247 chu Health and Wellness Centre-ah a hlangkai a, Health Sub-Centre awm lohna khaw 327 laiah Health Clinic thar a din hman bawk a, chu erawh vanduaithlak takin ZPM sorkar ṭan tirh khan tihtawp a ni ta hlauh mai. Power leh Health department lama MNF sulhnu hi ṭum khata ziah lan zawh sen a ni lo.

HOME DEPARTMENT LAM

Kum 1998–2008 chhungin MNF khan Home department-ah post thar 3,197 a siam a, Police battalion thar 4 dintu a ni. Hnam dangte mithmuhah Aizawl khawpui hmel timawi a, kan Police duty-te hmel tizahawmna turin City Police feet 6 chin vel latu kha MNF a ni bawk. Eng emaw changa kan ram rawn nêk rengtu Assam Police-te kap ngamtu awm chhun chu MNF sorkar chauh a la ni. Police Manual siamtu hi MNF a ni bawk.

TUI THIANGHLIM IN TUR PETU

Mizoram khaw 100 chuang feah tui thianghlim in tur a pump luhsak hman a, Aizawl khawpuia chengte hnianghnar taka tui pek an nih theihna tura Greater Aizawl Water Supply Scheme Phase-II siamtu pawh MNF a ni.

MIRETHEI IN SATU

Lawipu, Edenthar leh Rangvamuala miretheite chenna BSUP building-te leh Lunglei khawpuia in leh lo nei lote tan building ṭha tak tak a satu chu MNF a ni.

AIZAWLA BUILDING ROPUI DINTU A NI

Millenium Centre, Aijal Club/Aizawl City Centre, Ch.Saprawnga Truck Terminal Rangvamual, Ch.Chhunga Bus Terminal (AMC Building) Ṭhuampui, Chaltlanga Lalsawia Bus Terminal te hi MNF din vek a ni a, Pitarte Tlanga Hawla Indoor dinna tura sum sawi chhuaktu a ni bawk.

DISTRICT CAPITAL DINTU

Congress sorkarin Kolasib, Champhai, Mamit, Lawngtlai leh Serchhip te chu ballpen pakhat pawh hnutchhiah lovin district capital-ah a puang a, kum 1998 leh kum 2003 inkar khan MNF chuan fuke kimin a siam vek a. Hnahthial, Saitual leh Khawzawl pawh district capital dintu leh fuke kima siamtu chu MNF tho a ni.

A TLANGKAWMNA

MNF din a lo nih dan leh a sulhnu hrang hrangte hi ṭum khata sawi sen mai chi a ni lo a, kha chen zalenna lo sual tawh, chumi hnuah remna leh muanna hnuaiah hei chen lo kal tawh a nih avangin a tlangpui thuak thuak kim lo takin kan han tarlang a ni. Sorkarna an chelh ve chhunga Mizoram tana hmasawnna ruhrel lian tham tak tak an lo thawh chhuah tawhte kha a tam tham hle a, hei pawh hi vawi khata ziah sen mai chi lah a ni hek lo.

MNF hi kum 2023 inthlanpuiah MLA 10 chauh neiin an tla a, inthlanpui hun dangah kha chuan sorkar lai thlak a nih reng rengin CM, Minister leh MLA ni lai ten inthlan hmasaa an vote hmuh an pha lo nasa hle ṭhin. Kum 2023 inthlanpuiah kha chuan MNF candidate ho vote hmuh kha inthlan hmasa aiin a pung vek thung a, chu chu Mizoramah a thlen vawi khatna a ni a, MNF tan chuan thu lawmawm tak a ni. A chhan ni thei chu, Congress ni reng si, an party-ah tlin beiseina nei si lote khan MNF ni lo, ZPM lam kha an vote-pui chiam vang a ni thei. Tunah chuan Congress pawh an insang mar ṭha ṭan viau a, chu bakah, neutral mipui hian tun sorkar hi an enchhin a, an hre chiang mek zel bawk a; kum 2028 inthlan lo awm turah chuan kum 2023 ang ngawt kha chuan vote a kal tawh lo vang tih chu a lang rêk ruak a ni.

- R. Lalhmangaiha, Bethlehem