Tlin politics ni lo, development politics Hmasawnna tluantling (Prof. Lalnilawma, MoS thukhawchhang thlîrna)
He thupui pawimawh leh bengverh tak mai hian rilru leh ngaihtuahna a luah hneh hle. Kan ram dinhmun dik tak, darthlalanga kan inhmuh fiah ang zetin, kan hma lam hun kalsiam tûr thui tak min thlîrtir a ni. Inthlan hmachhawn a, tlin leh tlin loh chauh um lo va, ram tana hmasawnna tlo leh nghet kan mamawhzia hi a sawitupa hriat lohin thai kual zeuh teh ang!
Hmasawnna hian hmel thar a neih dawn chuan hruaitu hmathlir nei a pawimawh ber a, mipuite rilru a harh fim a ngai ve thung. Rorêlna fiah, rintlak leh nghet kan mamawh a; thutlukna nghet siam ngam leh mipuite nena inremna hlu vawng zui ngam hruaitu kan mamawhna a thûk hle. Hetiang a nih avang hian kan ram hruaitute kalsiam hian mipuite nena inzawmna ṭha zawk leh inthlâk danglamna kalphung (structural transformation) a mamawh tak zet tih a lang chiang bawk.
Kalphung thar chher chhuah: Institutional development
ZPM sorkar hmalakna leh kalphung thar kan hrawn mêkah hian Prof. Lalnilawma kamchhuak hian rilru a kap thûk hle mai: "Inthlan hmachhawn leh tlin nawn leh ringawt hi political goal-ah kan dah tûr a ni lo va, ram hmasawnna leh kalphung nghet siam hi kan hna pui ber (core responsibility) a ni zawk tur a ni," a tih hian darthlalang fiah tak a rawn hûng chhuak a ni.
He hruaitu fing tak hian kei ve luklak hi, "Kan heti dâwn a nih chuan, ti law law ang u hmiang," tiin huaisen takin min au chhuahtir lo thei ta lo! Khawtlang nun leh sorkar rorêlna inher chho mekah hian mahni party-a nghehna chauh hma ngaitu ni lo, ruahmanna nghet leh tlo (institutional development) ngaihtuah ngam kan mamawhna a lian hle a ni. Tuna kan ram hruaitu, mithiam rualte leh sorkar kalphung thar hian, ‘The right man/women in the right place’ an lo tih ṭhin kha kan tualchhung politics-ah a rawn par chhuak mek a nih hi.
Tlin politics sawhkhawk: Systemic stagnation
Kum tam tak chhung kan ramin rorêlna kalphung atana a lo hman tawh 'tlin politics' khan kan ram dinhmun leh sum leh pai che vel a chhawmdâwl zo lo va. Chumi sawhkhawk chuan ram hnufualna (systemic stagnation) tun thlengin kan tawrh phah mêk a ni. Khang kalphung hlui khan kum nga chhung atâna ṭha tur ni awm tak chauh thlîr chungin, term leh a sorkar theihna atâna tlin lehna tûr chauh a buaipui ṭhin.
Vote hmuhna tura sum leh pai intiamkamna (populism) leh mipui beiseina thlâwn siamsak kha a hluar bik ṭhin a. Ram hmasawnna hna pui leh thlai thar hralhna nghet siam ahnêkin, inthlan hmachhawn nana mipui tlawnna hmanrua–sum sem 'easy' leh par chhuak hlei thei lo tûr kuhmum kha a tak emaw kan lo ti ṭhin zuk nia! Mahni tlin lehna tur chauh ngaihtuahna kalsana sorkar rintlak leh mipui innghahna tlâk chher chhuah hi tun huna kan ram mamawh ber chu a ni ta.
Huaisenna leh inkaihruaina: Political will & accountability
Prof. Nitea auhla hian opposition chauh a kâwk lo va, sorkara a lungrualpui mêkte tân pawh darthlalang fiah tak a rawn hûng a ni. Kalphung thlâk danglam tûr hian huaisenna leh inpekna (political will) a pawimawh a, chumi chu tun sorkar hian mipuite beisei ang ngeiin huaisen takin a lan chhuahtir mek bawk.
He kalphung thar hian ram kalphung nghet leh tlo (sustainable system) siamna a kâwk a. System siamṭhat leh hmasawnna tluantling thlen tûr chuan sorkar dinglai huaisenna leh ram hruaitu hma thlîrna nghet (visionary leadership) nei kan mamawh a ni. Ram ropui leh changkangte zinkawng kan thlîr chuan, inthlan hmachhawn leh tlin nawn chauh ngaihtuah sorkar aiin, ram hmakhua thlîra ruahmanna khauh tak siam ngam sorkar hian nghawng thui tak leh rintlak an nei zawk ziah ṭhin.
Hmasawnna tluantling (sustainable development) kan tih hi–inthlan lehah kan tlin leh dâwn leh dâwn loh aiin, vawiina kan ram tana kan hnathawh hian nakin hnu thlenga ram innghahna tûr lungphum nghet a phûm dâwn em tih hi a pawimawh ber zawk chu a ni. Khawtlang leh sorkar kalphung siamṭha tûr hian hruaitute mawhphurhna leh rintlakna (administrative accountability) lan chhuahtir a ngai a, chu chuan ram hruaitute leh mipui inkârah inrintawnna a hring chhuak ngei bawk ang.
Mipuite hian hmasawnna dik leh nghet kan phût a nih ngai chuan, inthlan leh atâna inbuatsaih leh tlin ringawt aupui ṭhin sorkar ni lovin, sorkar rintlak leh development politics huaisen taka kalpui ngam sorkar kan thlawp zui a pawimawh hle a ni. Tunlai khawvel thlîrna (modern political discourse) fiah tak nena hma lam kan pan hi kan ram ro hlu leh hmakhua hriltu tur a ni a; chumi atan chuan huaisen taka ke pên zui zêl hi mipuite mawhphurhna a ni ve thung ang!
– Thangtea Thawmte