Written by
M. Sawmliana Lalpana tupa, Chanmari West, Aizawl House No. T-25/A. Ph. no. 9436140897

KRISTIAN RAL DO HLA

‘Kristian ral do hla’ hi tun hnaiah Lalpana phuah ni lovin, H. Lama phuah zawk angin a rawn ri thar ta tlat mai a; chuvangin, thil awmzia rawn sawi fiah ṭulin ka hria. Rawn sawi chiang theitu tura ka ngaih Pu Vanmawia leh Pu C. Vulluaia ten Chatuan ram min pansan tawh bawk si a, keima’n ka theih angin rawn sawifiah ka tum a ni.

‘Kristian ral do hla’ hi Sesawng khua, Lalpana’n kum 1934-a a phuah a ni. He Hla hi ni 8-7-1934 khan a siam ṭan a, ni 4-9-1934-ah a siam zo va; a chanve vel a siam aṭangin zaipawlin an zir ṭan a, a siam zawh aṭanga rei lo teah Sesawng Zaipawlte chuan thiam takin an sa thei nghal mai a ni. Lalpana hi Upa Buanga, Sesawng Kohhran dintu fapa kha a ni.

Tichuan, Sesawng Zaipawlte chuan ‘Kristian ral do hla’ hi a khât tâwka zirin an sa ṭhin a. Chuvang chuan Sesawng mipuite chuan he hla hi tun thlengin an la taneih hle a ni. A pa, Upa Buanga’n a nupui Khuangi nena kum 34 tluang taka an inneih, 1936 kuma wedding silver jubilee, siala a lawm ṭum pawh khan a fapa, Lalpana hla phuah ‘Kristian ral do hla’ hi lawmpui nan zaipawlin an sa a ni.

Pu Masthanga, kum 96, Electric Veng pa, a phuahtu hova zir pha pawh zawh chian theih turin tun thlengin min la dampui a; a vanneihthlak hle mai. Lo dam reng rawh se. Aizawla kan ṭhenawm Pi Lalzemi (L) pawhin, an nulat laia Lalpana hla phuah ‘Kristian ral do hla’ an zira an sak ṭhin thu a sawi. “Ka naupan lai, ka pa nen Tualbunga kan zin dun ṭum khan Pu Chheuva, Tualbung pa pawh khan an tlangval laia ka pu hla phuah ‘Kristian ral do hla’ an zir nasat ṭhin thu a sawi kha ka la hre reng mai. Lalpana chu March ni 23, 1954-a a thih khan a vuinaah a hla phuah ‘Kristian ral do hla’ hi zaipawlte’n sain an thlah liam,” tih a ni a. Sesawng khaw luh dawna a lungphunah pawh he thu hi ziah lan a ni.

Pastor Chhawna pension dawna Bial Inkhawmpui, 1960 kuma Selinga neih ṭum khan ‘Kristian ral do hla’ hi Pu Thanmawia Late (minister Zalawma u) conductor-na hnuaiah Sesawng Zaipawlte’n Lalpana phuah tiin ropui takin an lo rem tawh a. Hemi ṭum hian kei pawh ka inkhawm a, ka ngaithla ve nghe nghe.

Aizawl Dawrpui Vengthar KṬP-te pawh khan tun hma deuh khan ‘Kristian ral do hla’ hi ‘Sesawng khua Lalpana phuah’ tiin an lo zir tawh a; kum 1962 Synod Inkhawmpuiah khan C. Vulluaia conductor-na hnuaiah an lo rem tawh a ni. Sihphir Kohhran Zaipawlte’n ‘Kristian ral do hla’ hi Lalpana phuah tiin, kum 1962–1965 vel khan an zir a, biak inah te an lo rem tawh ṭhin a. Tanhril Kohhran Zaipawlte’n he hla bawk hi Radio-ah ni 20-08-1977 khan an lo thun tawh bawk.

Vairengte Pastor Bial Zaipawl (2021-2023) pawhin ‘Kristian ral do hla’ hi music video-in kum 2022 khan an lo siam a, chutah chuan a phuahtuah Lalpana tiin an ziak. Zemabawk Bial Zaipawl pawh khan ‘Kristian ral do hla’ hi Sesawng khua Lalpana phuah a nih avangin an lo zir tawh a, kum 2023 Synod Inkhawmpui, Mission Veng Biak ina neih ṭum khan inkhawmpui ṭiah dawn zan (10-12-2023) khan an rem nghe nghe a ni.

Mizo Hlapui Bu, Pu Vanmawia leh Pu C. Vulluaia te buatsaih, press-a ni 10-09-1965-a an chhut ṭan, eng emaw rokhawlhnate a awm avanga kum 1976-a Mizo Hla Humhalh Pawl-in an chhuah tak no. 52-naah ‘Kristian ral do hla’ hi a phuahtuah Lalpana tih a ni a. Vanmawia Hlate, 1991-a tihchhuah, Pu B. Lalthangliana’n ni 27.11.1990-a introduction a ziahnaah hlapui phuahtute hming leh an hla phuahte tihian a lo ziak bawk:

Pu Chhaimawia : Van inlarna

Pu H. Lama : Kan Lalber Imanuela

Lalberte Lalber

Pu Papuia : Van zaipawl

Pu Saidailova : Mosia tuipui sen kân hla

Pu Saitawna : Van Zion

Pu Lalpana : Kristian raldo hla

Pu Rokunga : Aw Jaa & Bethlehem i te ber tawp lo ve

Pu V. Hawla : A hming Maka

Maranatha Press-in ‘Zaipawl sak chi hla thlan khawm’ kum 1993-a a chhuahah khan ‘Kristian ral do hla’ hi no. 38-naah dahin, a phuahtuah Lalpana tih a ni a. Mizo Presbyterian Kohhranin Mizo Hlapui Bu, kum 2021-a an siamah pawh khan ‘Kristian ral do hla’ hi no. 58-naah Lalpana phuahin an dah bawk.

Nilai (14.10.2026) zana Presbyterian Kohhran thu zir, ‘Mizo hlapui phuahtu dangte’ tihah khan H. Lama chanchinah ‘Kristian ral do hla’, ‘Huai takin bei ru’ tih hi H. Lama phuah anga ziah a ni a. He hla hi ka pu Lalpana phuah ngei kha a ni si a, hetia H. Lama phuah anga lo inziak ta mai ka han hriat chuan thin a ṭhâwngin mak ka ti a. He hla hi kan naupan lai aṭanga ka pu Lalpana phuah tia ka lo hriat ṭhin kha a ni si.

Tichuan, a bu siamtu Rev. Lalfakzuala hnenah, “Engati nge ‘Kristian ral do hla’ hi ka pu Lalpana phuah a ni si a, H. Lama phuah anga i rawn ziah mai?” tiin ka zawt a. Ani chuan, “RL Thanmawia ziah, ‘Mitdelte leh an hlate’ tih bu leh KC Vanlalruata ziah ‘Mizo hla kungpui Hmar mirilte’ tih buah H. Lama phuah anga an lo ziah avanga telh,” a nih thu min hrilh. Pu Faka vek chuan kan nau pakhat hnenah, “Ka thu laknate’n an tisual palh a nih hmel a, Lalpana chhungte thu leh hla ka dawn aṭangin Lalpana phuah zawk a nih hmel e,” tiin.

Tichuan ‘Mitdelte leh an hlate’ tih ziaktu Pu RL Thanmawia chu ka zawt vat a; ‘Mitdelte leh an hlate’ tih bu i siamah hian H. Lama hla phuah zingah ‘Kristian ral do hla’ i telh a, hei hi engtia telh thei nge i nih?” tiin. Mahse, a dam loh bawk avangin tun thlengin min la chhang thei rih lo.

KC Vanlalruata lehkhabu siam, ‘Mizo hla kungpui Hmar mirilte’ tih bu chungchang hi tiang hian ka pa khan chanchinbuah a lo chhuah tawh a:

KRISTIAN RAL DO HLA

“Mizo hla kungpui Hmar mirilte’ Pu K.C. Vanlalruata ziaha Kristian Ral Do Hla, Pu Hranglamthanga (mitdel Lama) phuah anga ziah kha tihsual a ni a, Pu Lalpana, Sesawng khua phuah a ni zawk e. He lehkhabu leitu zawng zawngte lo siam ṭha vek tura ngen in ni e. Hemi chungchangah hian Pu KC Vanlalruata chu dt. 24-10-2010 khan kan inah a lo lêng a, ka pa Lalpana phuah ngei a nihzia document-te entir a ni a. Mitdel Lama phuah anga a lo ziak chu a thu dawnna (source) dik loh vang a nih thu Pu KC Vanlalruata chuan a sawi a ni.”

P. Zakhuma s/o Lalpana (L), Chanmari West, Aizawl.

Pu H. Lama khan a phuah loh pui phuaha sawi hi hre phei se la chuan a duh loh hle ka ring. A chunga ka han sawi tâkte khi thil awm dan a ni a, tun hma zawnga ‘Kristian ral do hla’ Lalpana phuah tih ni reng ṭhin, a phuahtuah mitdel Lama hming pawh sawi rik ni ngai reng reng lo, tun hnai deuh maia H. Lama phuah anga lo ri ta mai hi Lalpana chhungte rilru a na tak zet a. Chuvangin, khawngaih takin Pu R.L. Thanmawia lehkhabu ziah, ‘Midelte leh an hlate’ tih bu te, Pu KC Vanlaruata lekhabu ziah, ‘Mizo Hla Kungpui Hmar Mirilte’ tih bu leh, Rev. Lalfakzuala ziah ‘2026 Nilai leh Beihrual Thupui (Mizo Kristian Hlate leh A Phuahtute)’ tih bu te leia lo kawl zawng zawngte chuan ‘Lalpana phuah’ tia lo siam ṭha vek turin tih tak meuhvin ka ngen che u a ni e.

-M. Sawmliana

Lalpana tupa, Chanmari West, Aizawl

House No. T-25/A. Ph. no. 9436140897