Written by
- C. Lalawmpuia Vanchiau Author of ‘Rambuai Literature’

ZALENNA SUALTU AU AW

Kum 1986-a MNF underground sawrkar leh India sawrkarin Mizoram Accord (Memorandum of Settlement) an ziah aṭanga thla rei lo tê, October ni 25, 1986 khan Aizawl Dawrpui Middle School-ah Ex-MNF Committee intite’n vantlang inkhawm an ko va, mipui an kal ṭhahnem hle. Khang laia chanchinbu lar tak Hriatna Weekly Magazine October 28 – November 3, 1986 chhuak chuan, “Heta vantlang inkhawm kotute hi 1971 kuma (MNF Dumpawl) an vuahte leh 1978 kuma Pu Biakchhunga (MNF Army Chief) ho, an rawn hnawhchhuah takte kha an ni,” tiin a tarlang.

Hriatna chanchinbu hian, “Mi 10 dawn laiin thu an sawi a, MNF President Pu Laldenga nasa takin an sawichhiain an dem,” tih thu min hrilh bawk. He vantlang inkhawma thusawitu ṭhenkhat chuan East Pakistan-a an chunga thilthleng leh rorelsak an nih dan sawi chhuakin, “May 1, 1971 khan Minister-ho min han khawm a, May 13, 1971 khan min man khawm leh a, lung inah hrehawm takin min tàntir leh ta a. Khatih laia White Paper an chhuahah khan a Dumpawlhote’n independent tling lo, India chhunga inremna an duh vang a ni an ti a. Mahse, tuna hetianga Pu Laldenga awm dan lo ni leh ta te kan hriat hian kan thinlung a na em em a ni,” an ti a. A lan dan chuan, India-a luhpui tuma inpuhna game-ah a puhtu lamin India-ah bawk an luhpui leh ta tho si a. Mualpho leh zahthlak taka man hial tawk leh White Paper hmanga vawm zuite thinlung a dam kim lo tih a hriat theih a ni.

Hemi ní hian ṭawngkam pawh an hmang hriam viau mai a. Hriatna chanchinbuin, “Laldenga sawichhiatna inkhawm tia koh theih a ni,” a ti hial mai! An thusawi ṭhenkhat a ngai ngaiin lo tarlang ila:

1. MNF thar kan zawm theih loh chhan.

2. Tuna MNF hi a founder president chu Arjun Singh a ni.

3. Laldenga politics chu a ziak leh a sawi inkarah a awm.

4. Laldenga hming chu Choudhury.

5. MNF inbumna sikul, head teacher chu Laldenga a ni.

6. MNF hi sakeibaknei, sabengtung vuna intuam a ni.

Mi hrang hrang thusawi hi Mizo Aw leh Zawlkhawpui daily newspaper ṭangkawp chuan ‘Thu Benglut’ tih hming puttirin, cyclostyle-in an chhuah a. Chu ‘Thu Benglut’ chu a chhuahtute remtihnain Pachhunga University College Geography Department HoD ṭhin HL Lawmzuala leh Dr Thang Sian Tluang ten hming thar ‘Zalenna Sualtu Au Aw’ tih puttirin an chhuah ṭha ve leh ta a ni.

He Dawrpui vantlang inkhawm thawm hi a na thawkhat a nih a rinawm, Senhri kartin chhuak chanchinbu, October 27 –November 3, 1986 issue thupui pakhat chu, “Ex. MNF hovin Laldenga an kâp, Gen. R Zamawia’n laipuiin a kap let!” tih a ni! MNF underground Speaker Vanhela phei chuan ngawihbopui harsa a ti hle a ni ang, kum 1987-a a tihchhuah ‘Zoram Exodus’ lehkhabuah a au chhuak ve leh a; thu pawh a uar thiam hle. Chuta a thu ziak, ‘M.N.F. Lu Bawr Chhungkaw Thu’ tih thupui hmanga a thu sawi hmâwr hawnna chu hetiang hi a ni:

“Mizo National Front (MNF), mi pangngai leh rinawm ṭhinte chuan kan MNF chhungkaw thu hi a chhe lamin an sawi duh ngai lo va, mahni hotute an rêl ngai bawk hek lo. President Pu Laldenga hming sawichhiat phei hi chu THIANGLO ang hiala ngaih a ni ṭhin a. Mahse, kan inzah ta lo va, People Conference (PC) hun aṭang khân a ni a. A DUMPAWL khawmtu Pu Ṭhenphunga aṭang khan a zual a. Ani phei kha chuan MNF ho chu chi tinrêngin a bei a. Vai Sipai leh Special Force-te bâkah, thingfâk leh chirâwtlung leh vaihmarcha râwt dipte a lam a. Radio aṭangin an awmlo thlâ-te a cho va, boruakah an hming pumin a hmuh phâk koh va, duhdah takin a VAU ZAWNG auh chiam chiam ṭhin a. Laldenga leh a hote chu sual tinrêng a khumtîr a, râwtchimit tûrin Zoram mipui a PUN ṭhin a nih hial kha.

“Chutiang deuhvin MNF lu bawr ṭhin zînga ṭhenkhat pawhin an ti ve ta a. Tun State thar thlan dâwnah pawh a nih kha. Dawrpui Sikul (Aizawl)-ah khân Mizo National Union te, PC te, Congress ṭhalai ṭheuh huaihawt pungkhawm mipui hmaa’n, AN LALDENG KHA nuihza siam nân an inhman chhawk nilêng kha a ni bawk a, an thu a ngaihnawm hlê a, miten an hlimpui tak zet a ni. MNF chhungkaw thu chu hre phak vek taah an inngai awm e. Mahse, AT phahna thil a ni zâwk si a. Tah khan ṭhangthar, mu pawh la phan ve lo tam tak an awm a, khang khan THU DIK an hriat lêt ve ka duh a, chuvâng chuan sawi ve ṭûlin ka hre ta a ni. Sawi loh chuan an hriatna kal zêl tûr atân kan HNAM a tikhawlo theiin ka ring…”

Amah Vanhela hi Dawrpuia vantlang inkhawm kaihruaitu MNF Senator Bualhranga’n a lehkhabu ‘Khuarei Sulhnu’ (2020)-a “Khawvela hmeichhe hrin tawh reng rengah Laldenga hi a la ropui ber a ni tih ring burtu,” a tih kha a ni.

MNF independent movement (1966-1986) chungchang leh a kaihhnawih leh a nghawng thil chi hrang hrangte kha sawi dan chi hnih hlawm lian tak mai, ‘MNF narrative’ leh ‘Non-MNF narrative’ a awm a. MNF narrative chhungah pawh hawi dan zawng inang lo tak leh inep ut mai, ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ a awm ve leh chhawng a. Chumi hrûlah chuan a silai keng pawl ‘adventure story’ chhiar tur ṭhahnem tak a chhuak bawk a. Khawvel ṭhang zelah lehkhabu chhuah a lo awlsam chho ta zel a, sawi chhuah duh nei an pung zel bawk. He ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ hi vawiin thlenga ‘MNF narrative’ chhêm nungtu chu a ni.

Covid kan hmelhriat kum aṭangin ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ ten tun hma zawng aiin ‘MNF narrative’ ah dinhmun chungnung zawk luah tumin, lehkhabu hmangin, cable TV leh Youtube kaltlangin thawm an chhuah fo va. Chung boruakah chuan, “Laldenga thih hnuah lehkha ziak hmangin an bei” tih te a lo ri chhuak ta hial a! Vanglaini chanchinbu December, 10, 2022 chhuakah phei chuan, “A dam laia lehkhabu ziak ngam si lo, a awm loh hnua ziakte hi mi dawihzep an ni,” tih kan hmu a! Han hawi zau deuh chuan a dam laia challenge ngam an lo awm lul mai. Nimahsela, chung chuan sawi leh hriat zui a hlawh lo va; nge, sawi lan ṭul kan ti lo zawk?

Dawrpui School-a vantlang inkhawma thusawitu pakhat, Khuangthing khua T Rosanga, MNF MP, a Dumpawla an puha an man leh an tàntir chuan kum 1986 khan Sakeibaknei chanchinbu October 1-8 chhuakah, “Nang hnam damna hi independent-ah hian a awm lo tia i ṭannaah hian i ṭang ang a, independent-ah hian hnam damna a awm tiin ka ṭang ang,” tiin MNF President hi public debate neihpuiah a lo cho tawh a ni!

Lehkhabu chhung thu hi, a hma lama chanchinbu leh thuziak ṭhenkhat kan han tarlan tak aṭang khan a boruak a hriat theih tawh a. Thu ziaktute hi MNF movement leh MNF underground sawrkara a khaipa ni pha, a thluakbûr zinga telte an ni fur a. Finance Minister aṭanga Foreign Minister te, Supply & Transport Minister te, Senator leh MP-te bakah, Army Chief hluite an ni nawk hlawm a. Mak ta em em erawh chu, East Pakistan-a a Dumpawl man khawmho leh a Dumpawl mantute’n platform khat an luah tlang leh thei mai hi a ni! Chhinchhiah tlak deuh chu, Dawrpui School hi buai hmaa vantlang inkhawma Laldenga’n independence a theih thu a sawina hmun a ni!

‘Zalenna Sualtu Au Aw’ lehkhabuah hian July ni 5, 1986-a Aizawl Lammuala ‘Laldenga Thusawi’ bakah, MNF leh Indian National Congress ten political agreement, point pakua awmna, MNF President leh Congress Vice President Arjun Singh te hming ziah hnanna dah tel a ni a. Hei bakah hian a Dumpawl man khawmtute insawifiahna leh a Dumpawl an vawmletna, 1971 kuma thehdarh White Paper dah tel a ni bawk. He White Paper hi ‘Pro-Laldenga narrative’ leh ‘A Dumpawl narrative’ te thu inchuh ṭobul, an thu leh hlaa a hnarkaitu lian tak, Side A chu a ni.

A Dumpawl zinga man MNF Vice President Lalnunmawia khan tàn ina a diary November 14, 1971 (Sunday)-a a ziahah chuan, “Sawrkar Thupuan (White Paper) an tih chu ‘Dâwt Bâwm’ a nih ringawt avangin Pathian hmaah ka pharh a. Heng dâwt phuah chawpa mi tihhmingchhiat tumtute chungah hian phuba mi laksak turin leh he Setana hnathawh hi mi hnehsak turin ka dilin ka hlan,” tiin a ziak a ni!

Kan hrût zau ta viau a. “Zalenna movement hi Laldenga private property a ni lo…” ti ngattu Ngurkunga thukhawchang hmangin hnu lo khar dawn tawh ila. MNF underground sawrkara Information & Publicity Minister Ngurkunga kha Laldenga ṭantu, a Dumpawl lo lam a ni. Calcutta Convention, kum 1976-a neih hnuah bàn/chawlhtir a ni a; a thih aṭanga kum sawmna, kum 1988-a a diary tihchhuaha a thu sawi leh Dawrpuia vantlang inkhawm boruak hi a inhnîm hnai hle. Chu chu hei hi a ni: “Nikhua lo rei se, hmâna kan duhpui loh avanga kan hnâwl hnute leh kan hrual zawi hnu tam takte khan an chunga Laldenga hovin kan tih ang khan min tih ve duh loh pawhin, kamchhe tleuh nan a tawp thlenga Laldenga zuitute hi min hman pawhin, zah mai loh chu han bauh let vak ngaihna a vâng duh dawn teh zawng a nih hi!”

- C. Lalawmpuia Vanchiau

Author of ‘Rambuai Literature’