KAN MAMAWH – PIAN PUN
Thuhmahruai
Vanglaini chanchinbu hi kum eng emaw zat chu ka lo lain (subscribe) ka lo chhiar ṭhin a. A chhunga thuziakte hi mi thiam tak tak, ṭhenkhat phei hi chu journalist puitling tak tak te, officer pension-te leh a changin sakhaw puithiamte pawh an rawn lang ṭhin a. Amaherawhchu, MLA hlui, minister hluite leh kohhran upate hi an lang meuh lo. Doctor, engineer, professor leh pastor (Rev) te hi chuan an nihna (title) an dah deuh zel a, a lawmawm ṭhin khawp mai. Mithiam rual kutthlakna huang/hmun a nih avanga chanchinbu pawh a hluin a ngaihnawm a, a bik takin columnist ho, Thawhṭanni aṭanga Inrinni thlenga ni tin leh kar tin thu ṭangkai tak leh bengvarthlak tak tak an rawn ziak ṭhinte hi an fakawm thlawt a ni. An damkhua chung Pathian zarah sei hlawm mawlh rawh se.
Kohhran upate hian an ziak ngai lo nge, an ziak tho va, an nihna hming (title) an thup nge, hetiang pawn lama (secular huangah) inrawlh ṭul an ti lem lo zawk nge hriat va ni suh. Hei, kei chuan ka hming bulah ‘Upa’ tih ka dah mauh mai a, lo ngaimawh a, min lo zahpui deuhte pawh in awm mai thei e. Amaherawhchu, dah ṭul tihna chhan ka nei a, kohhran upa atana min nemnghettu pastor-in min nemngheh ṭuma a sawi kha ka la hre reng a:
Hei Lalpa Kohhran hote enkawltu turin Kohhran Upa atan nemngheh (ordain) in ni dawn a, hunbi (term) nei a ni lo va (kohhran hrang hrang tih dan erawh a inang lo mai thei), Pathian leh a kohhrante mit tikham leh enkawlna dan in lo bawhchhiat avanga kohhran vekin in Upa nihna a hlip a nih ngawt loh chuan kawrte ruama in awm lai te, khâm bakbahaia in awm laite leh zawngṭah kung lerah pawh awm ula, Upa in ni reng tawh dawn a. In thusawi, ṭawngkam, nungchang leh chezia pawh in fimkhura in uluk hle a ngai dawn a ni. Lalpa beramte ṭhatna turah chuan hlauh in nei tur a ni lo va, in insûm tur a ni bawk lo. In chapopui tur a ni lo va, in zahpui tur a ni bawk lo.’
Hei hi ka hriat reng avangin ka hming bulah Upa tih hi ka han belh a ni. Chu bakah ka tisa kum hi 85 a lo ni ve ta a, dah pawh ka phu ve hrim hrim tawhin ka hria a ni. Upa ho pawh hi kan inang lo viau hlawm a nia, ṭhenkhat kan la ho viau tho va, ṭhenkhat kan mûk em em a, ‘A faifuk dawn em ni chu le’ tih tur khawpa intimûk pawh kan awm bawk nia.
Ka thuziakah hian mimal hming la damte leh fam tawhte an lang nual dawn a, ṭhenkhatte hi chu chanchinbuah leh lehkhabuahte ziak lan tawh an nih avangin a inthlahrunawm vak lohin ka hria. Chutihlaiin ṭhenkhatte hi chu an la lang lem lo va, dan lam mit aṭangin ka lo tisual a nih chuan ngaihdam ka dil lawk e. Kei aia hre tam zawk chhiartute zingah in awm ṭeuh ang tih ka ring a, chhunzawm theite in awm chuan han belhchhah zel thei ula a lawmawm khawp ang.
PIAN PUN CHU LE
1. Sunhlu pawhin ama rah a kûrpui
Hmanlai Mizo khawtlang (society)-ah fa nei tam lo tura inzirtir a awm ngai lo va, insiam (birth control) a awm ngai hek lo. An thu rolumah chuan, ‘Mahni rila rah (tu leh fate) chu engzat pawh ni se, an châwm leh enkawl turah an ngai a, tunlai angin la piang lote lamin an huphurh ve lo. 1972-ah UT kan ni a, 1974 – ’75 vel aṭangin Central sawrkarin Family Planning policy (birth control) a tichhuak a, NE state-a mihring tlemna ber Mizoramin kan tihlawhtling ta lutuk mai hi chu kan duham vang, nawmchen kan duh vang leh thatchhiat vang a ni ngei ang. Pathian dan bawhchhiatna a ni tih kan ngaihtuah lo. He hnam hian a tuar mek a, a la tuar zel dawn–kan sim loh chuan. Chuvangin, beng sika kan ngaihtuah a ngai a ni.
2. Fa upa pakhatna leh pahnihnate chauh kohhran, khawtlang leh ram tana thawh hlâwk an ni vek kher lo
Kohhran, ram leh khawtlanga kan ram hruaitu hmasate leh ni mekte han chhûtin fa ute chauh an ni lo tih a chiang khawp mai. Chungte chu hre vek lo mah ila tlemte han tarlang ta ila:
Kohhran lamah:
i) Rev. Dr. Chuauṭhuama (L), unau 8 zinga 7-na.
ii) Rev. Dr. F Hrangkhuma (L), unau 10 zinga 8-na.
iii) Rev. Dr. PL Lianzuala, unau 9 zinga 8-na.
iv) Rev. Dr. R Biakliana, unau 12 zinga 10-na. (President, CCM kal chhuak tur)
v) Rev. Dr. Lalchungnunga, unau 11 zinga 7-na.
Sawrkar hna lamah:
i) Thangkima Cherput (L), IFS (ambassador), unau 8 zinga 8-na.
ii) F Pahnuna, IAS, Ex. Chief Secretary, Mizoram, unau 10 zinga 7-na.
iii) Dr. C Dothanga, IPS, Ex. DGP, unau 10 zinga 8-na.
iv) M Tumsanga (L), IPS, Ex. IGP, unau 10 zinga 5-na.
Politics lamah:
i) Dr. C Silver-a, Ex. Central Minister, unau 9 zinga 6-na.
ii) Pi Lalrinpuii, Minister, Mizoram, unau 10 zinga 8-na.
Zaithiam/hlaphuah thiam:
i) Lallianmawia Pachuau (L), unau 9 zinga 8-na.
iii) F Laltuaia (L), unau 7 zinga 7-na.
iv) F Lalthanliana (L), unau 8 zinga 8-na.
Bible-ah:
i) Josefa, unau 12 zinga 11-na.
v) Davida, unau 7 zinga 7-na.
A chunga tarlan loh eng emaw zat an awm ngei ang. Kei, veng kêltila awm hian ka hre tam lo va, a chhiartuten in chhiar pahin ‘chu pawh, chu pawh’ tih tur tam tak in hre ṭeuhin ka ring.
William Shakespeare-a khan, “Kohhran, ram leh khawtlang tana mi ṭha leh ropui tak tak tur, retheihna avangin England hian thingtlang thlanmualah a va vui (phum) hnem dawn em!” a tih ang deuhin, nawmsak loh hlauh vang leh dàwn tawi avangin mi ropui tak tak tur (hi) kan nu leh pate hian an lo va rêk bung, kharkhip nasa thei dawn em tih hi ngaihtuah tham tak a ni.
3. Piang lo ngaiin kan ṭap em?
A hma lama kan sawi tak angin Zofate zingah eng emaw kawng tala mi hlawhtlingte hun eng emaw lai aṭang khan an vâng duak niin a lang. Kohhran huang chhungah – lengkhawm/zaikhawm hla thar sak tur, solfa thlûk – zaipawl sak chi, hlapui, etc a chhuak ta meuh lo; lengzem lam chin chu ka hre mang hauh lo nia. Mizoram sawrkara hnarkaitu tling officer pawimawh dinhmuna awm tur direct IAS officer, Chief Secretary, Secretary leh DC turte kan tlachham ta tlat mai. Police lamah lah direct IPS officer, DGP, IGP, DIG, SP turte Zofate zingah an chhuak khât ta pharh mai bawk. Kan ram hruaitute lù pawh a haiin an mangan thu an sawi ta fo mai.
Hmanlai pi leh pute khan khawhar ina an lênin an chhungte hnem nan, “Piang lo ngaiin kan ṭap lo ve, a piangate ngaiin a ni kan ṭah ṭhin, lunglen khawhar chu khuareiin min hnem ṭhin a lawm,” an lo ti ṭhin. An hun lai atan chuan a dik khawp ang. Tunah chuan Zofate hian piang tawhte ngaia kan ṭah bakah piang lo, kan nu leh pate’n, kan kohhran, khawtlang leh ram hruaina atana mi ṭangkai leh thawh hlâwk tak tak turte an pian ve phal lo va, huphurha an lo insiam leh reh pin hnan ta si hi ngaiin kan ṭap ta a ni lo maw? A pawi thui ta hle chu a nih hi.
4. Mi tlemte an hlauhawm lo, an ropui loa, an zahawm lo
Tun hma Mizorama lal kan neih laia lal tam ber, khaw tam taka lalte kha history ziaktute’n an ziak dan chuan, Sihsinga fapa Zahmuaka fate – Sailova, Zadenga, Chenkuala, Rivunga, Thangluaha, etc te an ni e an ti. Engvang nge kan tih chuan, e le, an parual a, an hlauhawmin an hun lai chuan an zahawm tlat alawm. Khaw lian leh khaw tê kan tih hian khaw thlêng zau leh zau lovah ni lovin, khaw chhunga in ding zat leh mihring cheng tam leh tam lovah teh a ni ber. Khaw te lal nih ai chuan khaw lian lalte chu an inngai ropui zawk ṭhin. Khawte nula/tlangval nih ai chuan khaw lian/khawpui nula/tlangval nih a nuam zawk ngei ang.
Kohhran pawh member tlemtê nih ai chuan member tam zawka awm nih chu a nuam zawkin rawngbawlna kawngah pawh an thawh hlâwk thei zawk ṭhin. Thusawitu tan pawh mi tlemte hmaa thusawi ai chuan mi tam takte hmaa thusawi chu a nuam zawk ngei ang; kohhran inkhawm zan aṭang hian a chiang awm e. Thusawitu tan pawh Nilai zan vela hun hman ai chuan, Krismas tuka thusawi chu a nuamin an châk zawk ṭheuh awm e.
5. Ram dangte dinhmun
Khawvel ram lian leh ropui tak takte pawh birth control/family planning hian a tibuai ve ta khawp mai. Ram tam takte dinhmun kan sawi hman lo vang a, Russia, China leh Japan te chauh i han thlir teh ang.
Russia: Tun hma USSR a nih lai ang kha ni pha tawh lo a, ram hrang hrangah a inṭhendarh tawh a, mihring an tlem ve ta hle. Sipai ṭang tur pawh an duh khawp an hmu zo lo va, tunlaia Ukraine nena an indo mekah pawh North Korea aṭangin sipai 10,000 aia tam an la lut a, ral hmatawngah dahin, mahni ram chhanna pawh ni lovin tam takin an thih phah awm e, a pawi hle. Russia sorkarin ngaihtuahna thar a siam tak chu–department thar, Ministry of Sex siam an tum a ni, tunah chuan an siam tawh mai thei e. Hetiang hian ram ropui tak pawh an lo buai a ni.
China: China ram hi hun rei tak khawvela mihring tam berna ram a lo ni tawh ṭhin a, kum 2000 chho velah khan policy thar ‘One Child Policy’ chu an kalpui a. He policy hi a hlawhtling ta lutuk a, an ram hruaitute an buai zawk ta tlat mai. Engtin nge an kal zel dawn chu hunin a la hril ang, kan lo thlir zel ang chu.
Japan: Japan ho pawh hi eng emaw lai khan an ram tet ngaihtuahin mihring an tam viau a ni ang, family planning/birth control an kalpui a, a hlawhtling ta lutuk a, an buai ta a ni awm e. Nula leh tlangval, inneia chhungkuaa awm a, tu leh fate nena khawsak tum lo ṭhalai senior tak tak an tam ta lutuk a, an sorkar pawhin a buaipui hial a ni awm e.
6. Engtin nge Zofate hi kan pian pun theih ang?
i) Policy: Kan rama political party tin hian sorkarna chelh tumin hma an la vek a, chumi tur chuan lamṭang mihring neih tam a ngai a, chumi tur chuan policy an neih ṭhat a ngai. Hetah tak hian party zawng zawngte’n pian pun policy hi nei vek se, hemi ngai pawimawh lo party chu mipui pawhin vote lo ngam ang u.
ii) Kohhranah: Kan rama kohhran zawng zawngte hian pian pun hi i ngai pawimawh ṭheuh ang u. Tunah hian kohhran ṭhenkhat chuan an kalpui mek tawh a, nau piang thar lawmpuina/nau enna sum an inpe mek. Hei aia nasa hian nau piang thar lawmpuina hi pek ni thei se. Entir nan, a vawi khatnaah Rs. 1,000, a vawi hnihnaah Rs. 2,000, a vawi thumnaah Rs. 5,000, hetiang zel hian tipung chho ila. Fa sawm neihnaah phei chuan tam tawk tak ni se a ṭha ang.
iii) NGO: Kan rama pawl pawimawh ṭangkai tak tak–YMA, MUP leh MHIP te pawh hian mutmawh hnàrmawhah nei se la, a bikin a thawh hlâwk thei tur YMA-te’n ṭan la lehzual se la a sâwt viauin a rinawm.
iv) Sorkar: Sorkar pawh a ngawi reng tur a ni lo. Nau piang lawmpuina thilpek hi siam ve se, kohhran aia tam hian pe ṭhin se la. Birth control/family planning tihlawhtling tura an campaign aia nasa zawkin department concern-a worker-te’n campaign se la a sâwt ngawtin a rinawm.
Pastor pakhat chuan kohhran inpawlhonaah hetiang hian a sawi a, “Mizoram khawthlang tlangdung tluan hi Zo hnahthlak ni lote’n an luah tawh a, Mzio lalte hun laia khua, lui leh tlang hmingte pawh kha an thlak danglam zo ta; sorkar pawhin a pawmpui zel emaw ni. Keini aiin an pung chak em em a, tui bêl chhipchhuanin an pu a, an kai bawk a, keini angin insiam/indan an tum lo. Tunah pawh he hnam hi kan buaipui tawh a ni a, hun rei vak lovah chuan tun aia nasa takin kan la tuar ang tih a hlauhawm a ni. Chuvangin, kan nulate pawhin pasal neih in peih ngang loh pawhin sawn tal pawm teh u,” a ti.
7. Lawks
Thu tlazep ka han dah lawk teh ang. Mizo upate chuan ‘Sakawlin sakawl a hring a, sial rángin sial ráng a hring,’ an lo ti ṭhin a. Kan Zosap Pu Buanga (Rev. JH Lorrain) te khan fa an nei lo va, Mizorama an rawn luh dawn khan an insiam hmasa a ni awm e. Vawi khat chu Pastor Zathanga hnenah, “Pastor Zathang, i fapa i chân a, i uiin i tuar hle mai a, a awm viau e. Keini chu Mizorama kan lo luh dawn khan kan fate zawng zawng kan rawn sûn (insiam) vek tawh asin,” a ti e, an ti. Ṭangkai leh hlâwk zawka rawngbawl an duh avanga insiam an ni awm e. Pathian leh a kohhrante tan chuan an thawk tamin an thawk hlâwk reng a ni. Mahse, thlirna tlang dang aṭanga han thlir chuan, khatiang mi danglam, mi bik, thluak nei ṭha bikte khan thlah an nei ta lo va, a uiawm hle a ni. Fate han hring ve nual se la, Mizoram mai ni lo, khawvel hriata mi ropui an chhuak lovang tih tu nge sawi thei ang! Mahse, sakawlin sakawl, sial rángin sial ráng a hring thei ta lo, a pawi hle mai. Sap Upa (FW Savidge) kha chuan tu leh fate a nei a, kum 1994-a Mizoram Gospel Centenary lawmnaah pawh a fapa Zomawia te an lo kal thei a, an ngaihsanawm khawp mai.
Mizote kan ṭhanharh a hun ta tak zet a, kan chhehvel thlirin hnam dang chak taka pungte rualin kan pun ve a ngai. Khawvel ṭhang zelah kan hnam chîm rala kan awm lohna turin piang pung turin sorkar, kohhran leh NGO te theihtawpa kan ṭanrual a ṭul ta em em a ni. Kan tlai ṭêp tawh a, i che thuai thuai ang u le.