Written by
- Thangtea Thawmte

CHAURAU ÊK THAI ANG MAI!

Sorkarna fawng vuantute’n an mimal leh an chhûngkhat hnai vai châuhte ṭanghma ai-a, rawng an bawlsak mipuite harsatna an ngaihsak tawh zawk a nih chuan, ram hmasawnna leh sorkar administration system hi a kal dik zêl dawn a ni.

Kan hriat miah loh chhûngin, sorkarna chelhtu te châuhin an lo hlâwkpui ṭhin, Minister-te leh an hnuaia party mi pawimawh tak takte inkara pumpui tlâng chhah (political bureaucracy / middleman layer) awm ṭhin kha a bo ta dûak mai. Thawk khat lâi khan office-a han lên luh chângin officer leh hnathawktûte hi biak an hrehawm deuh ṭhin a, biak pawhin an zim deuh ṭhin. Tunah erawh chuan biak an nuam awlsam a, anmahni pawh an inringtawk (confident) tawh hle.

Officer-te hma a, “Block President ka ni a, hei hi kan pu-in lo tihtîr rawh a ti,” tih ang chi, MLA emaw Minister emaw ṭawng chhan a hmanga inhrawt khâwkherh ṭhin te thawnthu pawh, kum thum lek chhûngin a lo ramhlui zia ta hle mai! Hêng thil te hi a bô a nih chuan, sorkar hnathawktute leh mipuite inkara dâltu awm ṭhin kha a bo hlen tihna a ni tawh ang.

Chutiang bâwkin, social service leh welfare lamah pawh hma kan sawn nasa hle. Ruang phurh chungchângah pawh kan buai ta lo. Ṭawngkam mawi lo ni suh se la, ruang phûrtu nih te pawh kan in chuh deuh ti tih tawh chu anih hi. Retailer-ah nise, “Nang han tlawmngai teh,” tih ang chi ṭawngkam mawi tak hmangin kan in hnâwn zâwk ta mah a! Sorkar leh mipui inkâra inlaichinna ṭhat tawh zia hi sawi chhunzawm zêl dawn ta ila, kan hnahphêk hian a daih hauh lo vang!

Kan sawisel lûih lûih ṭhin—Sawhthing Policy, MUHCS (Mizoram Universal Health Care Scheme), Kuhva Smuggling (a phena ruihhlo tawlhrûk), Land Revenue leh PHE etc chungchângah te pawh, thudik tak (ground reality) kan hre chiang tial tial a. PHE ngat phei hi chu, sorkar kalta te khân, a ngaihna an hriat loh vang ni loin, tih an tum loh tâm tak kan hrechhûak a, kan ngaihdan pawh kan siam rem chho zêl thei ta chu anih hi.

Tunlaia ṭawngkam lâr tak, "Min chhui rawh u" tih hi political slogan a hman chi a ni lo tih erawh sawizau deuh a ṭha awm e! Eiruk chungchangah, Chaurau êk thai ang maiin, "Kan êiru a nih chuan min chhûi ta che u!” kan ti ta thawr thawr mai. Nia, kan tih tawh mai loh chuan, sorkar kan beihna apiangin kan mawng a hlim tel zêl bawk si. Dik tak chuan, ‘eiru’ tih ṭawngkam hi a hrâwmhrâw deuh a, ṭawngkam mawi deuh zâwk hmang duh kan tam ngawt hian ka ring ṭhin. Vawih lo vawiha in puhchhiat ngâwt pawh a huat-thla-la viau ania!

Politics leh sorkar enkawlna ah hian, hotu lu lam te hian 'inchhui' hi phuba lakna (political vendetta) angin hman an tum lo tlângpui a, chuvanga huaisen taka âu hi kan ni mai ang em? Mahse, kan cho tak tak a nih chuan, ṭawngkam satliah leh political slogan zawnga au ngawt a tawk lo–Eiru-a min puhtu leh dawt hmanga min chhephnawktu te kha 'legal notice' pe khauh mai ila, Court-in a ṭul angin dawt leh thudik a chhui chhunzawm mai tur lah ni!

"Min chhui rawh u" kan ti ngam thawr mai hi, dikna leh thianghlimna tak tak a awm vang zâwk nge, a ziah fel (paper trail) lamah kan sulhnu a lo mâm sa thlap a, finfiahna hmuh tur awm lo turin hnuhmâ thup kan thiam zâwk vang, tih erawh chhui zui tham a tling. Thil dik lo tih a awm a nih chuan, lang lo tur emaw, legal paper aṭanga hriattheihloh a nih avanga thup bo mai tur a ni lo. Kan sum lâkluh leh kan hausakna (assets) te hi a inhen hlawm kan ti viau a ni ang chu maw?

Thil pawimawh tak chu, inpuhchhiatna leh thutak finfiahna hi thil hrang daih a ni tih kan hriat reng a ngai. Court hian thuthâng leh politics titi a pawm ve mai mai lo. Chargesheet leh Evidence (admissible proof) te hi a ngai pawimawh zâwk. Thil tisualtu nihna a chian a, thiam loh chantir theihna turin dân in a phût ang taka finfiahna tling leh rintlak a awm ngei a ngai a ni.

Social media-a eiru anga inpuh emaw, thil tisualtu ang a in puhna hrang hrang emaw hi Court-a thiam loh in chantirna tham a ni vek lo. Mahse, Chargesheet fel tak leh finfiahna rintlak—Documentary Evidence, Witness Testimony, Forensic Evidence leh thil dang dang dânin a pawm theih te a awm a nih erawh chuan, politician emaw, hotu ropui ber ber emaw, tu mah an fihlim bik thei lo. Papery work leh hnuhma mâm hle mah se, finfiahna tak tak a awm si chuan dân hma ah erawh thup theih a ni lo thung ang.

Chuvangin, sorkar enkawlna ṭha, transparency leh legal accountability te hi inkawp tawn chho zel se la, ram leh mipui tân a ṭha zâwk ngei ang. Sorkar hnathawh ṭhatna chu a thil tih chhuahte chauh ni lovin, thil tisual an awm a nih pawha chhuichhuah leh dân hmanga hmalak a huam tel tur a ni.

Thutak chu politics leh sulhnu mâm taka thup tumna hian a thup bô tak tak thei lo; puhchhiatna lah evidence a ni bawk hek lo. Dân hma a thutak leh finfiahna tling chauhvin thiam loh chantirna a thlen thei a ni.

Heng zawng zawng kan hriat hnu hian, "Min chhui rawh u" ti fo chi kan ni em? Kan eirûk tumahin an hmu lo; a rûka kan eirûk a ni tlat a. Court procedure kan hriat lutuk vang leh Ukil thiam bik kan hmelhriat ṭhat lutuk avang a, ṭawng pawr ve satliah mai mai kan ni palh ang e. Khitah, vânah erawh kan Kristian nihna hian kan thil tih zawng zawng a hliahkhuh vek dawn lo va. Mihring hma ah thup theih a ni thei e; Pathian hma ah erawh thutak chu thutak a ni reng ang. "Nupa zan hun hman hi tumahin hmuhpui lo mah ila, chhûngpuinu pum pûarin a lan chhuahtir luah ṭhin," famta Pu K.L. Liana khân zuk ti zauh pek a!

- Thangtea Thawmte