Written by
- Mama Khiangte

FÛR KHUA LEH MIZOTE

Fûr khua leh Mizote hian inzawmna eng emaw tak kan nei a. Sik leh sa hunbi hrang hrang zingah mihring lunglênna chawk tho a, nun khua ṭâwmpuitu langsâr ber leh suangtuahna leh ngaihtuahna luaha lunglênna kaitho thei khawpa thiltihtheihna neitu chu he fûr khua ngei hi a ni. He kan hnam hi hnam azawnga hnam lunglêng mi kan ni a, khuarelte kûrpui nasa em emtu kan Mizo hla phuah thiamte ngei ngei pawhin fûr khaw boruak leh a thil ken telte chu an hmuh hmaih lo.

Suihlung min lên zual ṭhin e,

Fûr khaw thiang êng no ri riai,

Tinkim ka han dâwn châng ni hian,

Aw min ngaihtir nunhlui mual liam hnu zawngte.

Lallianmawia Pachuah meuh pawh khân fûr khaw mawina leh lunglênna hi a hmuh hmaih hauh lo va, lunglênna meuh pawh fûr khua tel lo chuan a kim lo letling zâwk hial emaw tih tur khawpin nun hluite meuh pawh fûr khuaah chuan a ngaihawm zual bîk hliah hliah a ni. Nipui a lo thleng a, hnah hring no nghelhte chuan ro lam an pan a, ní lah chu nipuiah chuan a sa zual bîk hliah hliah a, lunglênnate pawh an kimki bîk hian a hriat ṭhin.

Chu nipui sen sa tak chu a liam a, fûr khua a rawn inher chhuah meuh chuan nghâkhlel taka lo nghâktu khuarelte chuan an mawina theih tâwp chhuahin kawng kam hnim leh ram pangpâr thlengin an chawr no hlep a. Chu hunah zet chuan mihring thinlung meuh pawh hi thunun zawh a har ṭhin. Chu fûr khua chuan khawharna engtin emaw ni tak a hnêm a, sawi hleih theih loh lunglênna keng telin hla phuah mite tân phei chuan hun duhthusâm a tling.

Chu fûr khuaah chuan thil nung dangte pawh chu an zalên zual bîk emaw tih tur a ni a, mihringte tân pawh chu hun chu awm hahdamna hun nuam, hna thawkte tân pawha fûr ruah leh a ken tel boruakte chu hnathawh tinuamtu leh an thlai chìn leh tuhte tiṭiaktu a nih angin fûr ruahte chu an tân malsawmna thlentu leh an kumkhaw nghahhlelh a tling hliah hliah bawk a ni.

Chutihrualin, tun hmaa kan nghahhleh ṭhin fûr hun chu tunah meuh chuan kan huphurh ber hun a lo ni chho ta! Chu chu eng vang nge kan tih chuan, khuarelin a ken tel thil hrang hrang vâng leh mihringte ngei ngeiina kan siam harsatna vâng te a ni bawk. Khuarel (nature) hlutna tak tak kan hriat loh avângin thing leh mau kan tihchereu zêl bâkah, a awm sa ngei ngei pawh humhalh duhna rilru kan put loh avângtein fûr khua a inṭan phat aṭangin leimin a thleng nghâl zat tawh a, thihna hial a thleng ta fo bawk. Chu mai ni lo, in leh lo tam tak chhiat phahin sum leh pai tam tak a luang ral nasa ṭhin hle. Chu khuarel chhiatna chu kan ram Mizorama harsatna lian tham thlentu a ni kum tin ta mai a ni.

Khuarêl chhiatna fûr khuain a rawn ken tel tâk avang chuan fûr khua kan nghahhlelh ṭhinnate chu kiam telh telh a, nghahhlelh a hnêkin kan huphurh ta mah zâwk a. Fûr khua ngaia kiupui a, chu huna lunglêng leh suangtuahna kâwm ṭhinte khân nghahhlelh a hnêkin kan hlau lek lek ta zâwk a. Chu hun malsawmna rawn kengtu ni ṭhin kha vanduaina leh chhiatna rawn thlentu a ni chho ta.

Tûn kum hnaivaiah ringawt pawh fûr chhûngin Mizoramah chhiatna a thleng nasa em em a, ruah a sûr hlek chuan kan ngaih a ngam lo nghal mai a, mahni in ngei ngeiah pawh ngaihngamin zân mu kan chhing ta lo fur mai chu a nih hi. Nikum kum 2025 chhûng phei kha chuan leimin leh tuilian a thleng nasa zual em em a; report hmuh theih chinah June 3, 2025 tlai dar 4 thlenga Disaster Management & Rehabilitation (DMR) department-a State Emergency Operation Centre (SEOC)-in a chhinchhiah dânah chuan, leimin report 626 lai a awm hman a, June ni 3, 2025-ah phei chuan darkâr 24 chhungin leimin 74 lai report a awm belh. Leimin avânga thih phah, in chim leh chhia, lei min leh tawlh bâkah tuilian avânga in rauhsan te a tam hle bawk.

Kum chanve hma hauhin leimin 600 chuang a awm a nih chuan kum tluana leimin report zah phei chu a tam hlein a rinawm a. Data emaw report chiang tak awm lo mah se, kum khat chhûnga Mizorama chhiatna thlen dan chu kan tinzâwn theiin a rinawm. Tûn hma kum 5 aṭanga kum 10 liam taa fûr kan hmachhawn dân nen chuan a danglam ta viau mai.

Khawvel sik leh sa chu mumal lo telh telh a, ruah sur dân pawhin mumal a nei lo tial tial emaw tih tur a ni a. Tun hunah ngat phei chuan khuarel chhiatnate chu a thleng deuh reng ta mai a. Khawvelina buaipui El Nino/Super El Nino te pawhin ngaihven a hlawh thar a, khawvel ram hrang hranga mi thiamte rilru tibuaitu a tling chho ta mek bawk. Pacific tuifinriata tuite chu a lum dân phung pangngai aia a lumin El Nino a thleng ṭhin a, chu tui lum avang chuan atmospheric pressure system a inthlâk a, India lam pana kal ṭhin chhûm ruah tui paite chu tangkhangin India ramah ruah a sur tlêm phah ta ṭhin a, ram ṭhenkhatah khawkhêng te a thleng ve bawk ṭhin.

Khawvelah hian El Nino hi a lo thleng fo tawh a, chu El Nino avâng chuan ruah a sur tlêmin khua a khêng a, ram kâng a tam phah bawk. Kum 1997-1998 leh 2015-2016 chhunga El Nino thlen ṭum khan Indonesia-ah pawh ram kâng nasa tak a lo thleng tawh bawk. Hmun ṭhenkhatah ruah sûr nasat avangin tui lian leh lei min a thleng bawk a. Chu avâng chuan lo neitute thlai thar nghawngin sangha mantute tân harsatna lian tak a thlen bâkah, ei leh bârah nasa takin harsatna a thlen bawk. Khua lum a telh telh a, natna leh hri lêng a tam phah telh telh bawk ṭhin a ni.

Chu El Nino leh sik leh sa danglam avanga harsatna lo thleng thei laka invên chu ram tin tih mâkmawh a ni ta a; mimal, chhungkua, vantlâng leh ram pum ang pawha hma kan lâk a hun ta. Chumi tur chuan tui thianghlim vawn ṭhat leh renchem taka hman te, thing leh mau humhalh leh phun belh te, ruah tui khawl ṭhat leh leimin leh tuilian laka invên te chu kan tihmâkmawh a ni chho ta a ni. Chu lama kan ṭhanharh deuh deuh a, kan nghahhlelh ṭhin fûr khua ngei pawh chu lunglênna leh malsawmna huna kan chhiar leh theih nan ram changkâng zâwkte ang thoin he ram leh hnam hian tih tur pawimawh tak a nei tih hi kan hmuh hmaih a thiang lo ang.

- Mama Khiangte