ZORAM KHAWVEL CHE VEL KALREM (Khûpsûk loin, thopa zuan zawkin)
Khuhhawnna ang deuh chu
Pathian chatuan remruat makzia leh a themthiamzia tarlan kan tum ang. Bible–ah kan innghat tlat ang a, mihring zir chhuah finna leh thiamna, science a ṭul dan ang zelin kan sawi bawk ang. Zoram khawvel che velin a chanpual, a lailum zau lai ber a chang ang.
Khawvel pumpui, lei leh van hi englai pawhin châwl loin kan che dual dual! Lei, earth planet mihring hian chutiang tak chuan kan che vel tih rêng kan hre si lo. Kan taksa khawlte ropuizia pawh hi a mak lutuk. KHB No. 22-ah chuan, ‘Pathian thil rel dan chu a va mak em, hriat phak rual loh a ni,’ tih kan hmu. Biak Inah kan sa khât mah mah. Pu Chawngkhupa chuan, ‘Mihring mihrinna hian a ngaihtuah chhuak zo lo a che; ka Chhandamtu, i thuruk hi,’ tiin, ringlo scientist leh mithiam intifing ho dang betin a phet thlu chiang hle. Pu Rokunga (RIP 1969) chu a Arsi hlaah khan, Chief Minister kal liam ta leh tuna ni mekte tan, “Ngawi rengin, ṭawng loin, chet danin i eng ve ang u” tihtir a lo ni daih tawh!
Van leh khawvel zawng zawng châwl miah loa chhun leh zan che vel chu sawifiah deuh a ngai, kan che vel reng tih lah kan hre hauh si lo. Kan awmna lei hi a len tawk ve em vang a ni. Kawng hrang chi hnihin a che reng nghe nghe. A bial a, amahin a inher kual reng a, chhun leh zan darkar 24 chhungin a inher kual a, ni khat, one day min pe.
Khawvel, universe-ah êng ropui ber, ni (sun) khian planet 9 kal hualtu a nei. An zinga tel kan lei hian kumtluanin ama kawng, kual sâwl deuh, thle âwn tlat chungin a zawh char char a, inher reng bawkin châwl miah lo chung zelin. Vawi khat ni a hêl chhuah nan thla 12 chhung – kum khat a hmang. Ama kawng kuala a awm hmun zir zelin chhun leh zan rei zawng a danglam. Sik leh sa vawi 4 a siam danglam nghe nghe–fûr leh ṭhâl, nipui leh thlasik kan lo neihte hi.
Kan lei hian kal hualtu satellite pakhat, thla (moon) a nei ve reuh a; tê hle mah se, a inhnaih em vang hian lei nen inhîp tawn leh innawr tawnin, chanchin an insiam nasa khawp mai; hetiangin–thla mang (thim), thla dê, thla bial. Thla mang laia thlai chi thlâk a ṭo ṭha thei lo, rannung an hlei lutuk. Thla ên lai, a bial lai vel phei chuan vaimim tuh pawhin kawm puitling 2 an paw zel an ti. Hindu leh Mosolman hote’n horoscope buaipuiin, hun malsawm leh hun vanduai bikte awmin an hria. Thla Âwklem (Lunar Eclipse) leh Ni Âwklem (Solar Eclipse) te an manganpui nasa ṭhin. Mizo pawhin rilru buai ṭhinte thla mang (thim) laiin buaipui an ngai zual ṭhin an lo ti ve tho.
Thla che vel khian calendar siamtute a tihah tlat; Leap Year kum 3 dan zelah siamin min chinfelsak. A chhan chu, thla khian kan awmna lei hi hêl chhuak turin thla 12 aia rei hret a hmang an ti. Vai Puja te, Diwali te, Muslim chawnghei Ramjan leh thla de ṭan lawmna ID (Eid) an tih a hma thûl, a tlai thûl, a dang a dang hian keini tan hriatthiam theihna min siamsak.
Khûpsûk hman a ni lo; thopa zuan, trajectory kawh ding chho lah nen vansangah kan ving a hun ta. Hmasang saruaka mihringte ramsa ang maia khawsak lai aṭangin van thengreng (space)-ah astronaut anga thlaa lâwn tih te, space station-a luh leh chhuah te, duhna lai laiah tho angin kan zuang kai nalh nalh tawh mai dawn. Hmuh phak lohin kan thlâwk dawn ta a ni mai!
Mihring siam chawp (man-made) tih mai awl, dik chiah lo deuh si, science leh politics sawi hun a lo thleng. Sawi duh leh sawi tur hi ka ngah lailêng teh e. Great Britain-ah Bloody Mary te, an lal Henry-II te, Magna Carta ‘The Great Charter’ te, Glorious Revolution Bloodless te hre ve nial nualin, Renaissance-ah, discovery leh scientific invention te, a zui nghaltu Industrial Revolution leh Human Rights pianpui freedom, liberty leh equality hrin chhuah French Revolution te, America pantu Punitan hote Mayfair Sail-Boat leh an thlen chilh lam hote lah chuan, ‘No Representation, No Taxation’ an lo ti hut hut bawk si te kha sawi kai a va châkawm tak em! Ṭuanṭul thopa zuan a ṭul si!
Indopui II sawi loh theih loh. Kan Mizo lal hote’n puandum sinin, vakul chang nena cheimawi diar ṭial khimin Bawrhsap tualzawlah ‘British Flag–Union Jack’ kal hualin Allies (ṭangrual pawl) thlâwp turin thutiam an chham. A man kan têl ve tur, zalenna an lo battir. Mizo lal hote nge nge an nêp hauh lo!
India kan zalenna 15-08-1947 zanlaia Prime Minister Nehru-a thusawi ropui, khawvel lawm, “We make a tryst with destiny” tih kha. Mizo ṭawng chuan, “Chan tâwk khuarel kan pawm ta a” tih ang vel a ni mai. A hril zo lo mah mah niin a ngaih theih. A thlawh fuh kher mai. Kan lo pawm dik, vawiin thleng hian kan la leng sang deuh deuh zel. India inpumkhatna mipuite’n kan la humhim thei! Mak tak si, mak tih nachang kan hre lem si lo; lawm nachang tal hria ila a ṭha tur.
A Deputy Prime Minister Sardar VB Patel pawh a che pui asin. British awp ram zawng zawng leh lalram (princely state) zawng zawng Indian Union chhungah a hruai khawm vek. Nizam of Hyderabad phei chu ‘Police Action’ an tih mai hmang meuha hruai luh ngai a nih kha! Jammu & Kashmir lo luh dan erawh a dang daih. An lal Sadari Riashid an tih emawni tlanchhia humhimna zawng, strategic security vang liau liaua India lo lut, plebiscite (self-determination) rim nam rum rum a nih khu. Tun thlenga thuchuh (controversial) tawp thei lo khu!
India Danpui (Constitution) siamnaa hotu ber atan hnam hnuaihnung mithiam chungchuang Dr BR Ambedkar an hmang phal. Human rights leh non-violence champion, zawlnei martar, Father of Indian Nation MK Gandhi kaihhruaina ngaichang zel tlat hek. “Unity in Diversity an thunawn! Hemi chungchang an sawi dante hi a mawi teh asin! India Union chu pangpar huan (orchard) ang, a mi chengte hnam tin chi tin anmahni ziarâng mawina ṭheuh nena pangpar chi tinreng, orchard-a vul chûk, mawi em em angin vul mawi chuai se an ti nia!
He rilru mawi vang bawk hian India ram an thlir a. Leilung inang lo, mi chengte ṭawng leh nunphung leh sakhua te pawh ngaihtuah kim biaiin, Danpui bu lian ber, kimchang ber leh ropui ber min siamsak. Tah chuan thil pathum langsar zual chauh thur chhuak ila: (a) Fundamental Rights, (2) Universal Adult Franchise – Puitling chin zawng zawng vote pekna, UK leh USA lehpêl duaitu, (3) Sixth Schedule, Assam tlangram tribal district-te tan.
Pandit Jawaharlal Nehru-a vek chuan, “Let them develop in their own genius” zuk ti leh zel a! Segregation barh luih letling chu! Excluded area a bo. Assam Legislative Assembly-ah Mizo MLA pathum kan nei tawh bawk. Tun thlengin Inner Line Permit system him takin kan la nei reng. Chan tâwk khuarel kan chang zel. Kan phu tâwk roreltu kan nei zel thei bawk. A bilha tho lo tur sa ‘Hills State’ Pu Ch. Chhunga’n a kâp thla tawp! A aiah Mizo state a thlang chat! Hriattirna ropui fianrialah a dawng nge, amah kha a lo zawlnei? Kan la sawi zui tur a la tam.
Heng thil vuakvêtah hian hruaitu hmasate zinga mi pathum hming kan lam ang. Ram hmangaihna an lantir dik em vang khan. Indopui-II tawp hlima Bawrhsap MacDonald-a hnen aṭanga Mizo Union din phalna latu Pu R Vanlawma, April ni 9, 1946-a Mizo Union dintu kha. Pu Ch. Chhunga Mizo state, kan chan tâwk khuarel hmu hmasatu, Rambuai laia keimahni leh keimahni indo tur vengtu huaisen kha. Amah vek hian asin Chinese Aggression lai laia sorkar tibuai zual thei tur ‘Tura Conference Boycott’ rawt thlutu kha. Chumi hnu leh deuh khan kan unaute ramchhuak (MNF) hawn atan tiin a vawng him thlap. Hmu hman ve mah se min dampui rei hman ta si lo; a uiawm lulai mang e!
Last but not least, Pu HK Bawihchhuaka, real rolitics-a Zo nun mawi show khan, kei chu hill state nawr laia Mizo Union President atana thlan ka ni a. Hetia Mizo state nawr tur chuan mi dang President atan thlan ngai tiin, ama thu liau liauin a insaseng hmiah. “Kei kei ti loa nang nang” ti zawk tlat Pu HK Bawihchhuaka, Mizo! Chawimawi tawk chauh a va phu tehreng em!
He Mizo vek hi alawm Sam Bahadur, Field Marshall Manekshaw hmaa ṭhingṭhi duh lo, huaisen tak kha. An Strong-Arm Policy ang chuan MNF Underground-te rilṭâm chaw ei tur lo petu apiang kah hlum zel tur an tih lai khan Pu HK Bawihchhuaka chuan, “Kan hnam nunphungah mangang rilṭâm hnar theih a ni lo. Keimah hi kah hlum hmasak ber tur ka nih chu,” a ti, an tih ka hria. Rambuai pawh politik thil vang a ni a, politik hmang chauha chinfel theih a ni ang titute bawk kha an ni.
Sawi nuam a tih em em pakhat chauh lo ngaithla teh. An buai zual lai, American Carbine (auto) Rifle pek an nih lai, Council CEM a nih lai khan Pi Indira Gandhi lakah pangchan a chhuah a; “Maam, we want to lean against you,” a ti zauh. PM hmeichhiatna a cho lang, a îp châih châih a, a hnungtawlh a, a sari chu a khabe hnuai thlengin a pawt chho hial a ti alawm. Nui tut tutin vawi hnih aia tlem lo min hrilh!
Zoram politik hmahruaitu hmasa bera ngaih tur chu Kulikawn arsi êng hote hruaitu Pu Telela leh a ṭhian 5-te kha an ni âwm e. Lal leh upa, Bawrhsap ho meuh leh sorkar hnathawk zawng zawng bitumin, phût luih kuli (impressed labour) avanga puakphurh kha an do? In tin indawta kal ngai, mahni hna ṭul leh damloh chhuanlam theih miah loh, hlawh dawráwm em em bawk si. German rûn, France ram kal chauh âwltirna dan sakei dotute chu. Mipui lah chuan mi kheuhbeuh, thuneitute zah nachang hre lo an ti daih bawk si. Hria se la chu, heng thute kan ziak a ngai hauh lo tur! A fair lo em a ni.
Entir a nei tlat. Mizo identity, kan nihphung (culture) leh kan thil kalpui ṭhin dan (tradition) chiang tak mai chu; tukdawl zawh lohte chu! Hei ber hi a ni lawm ni, Mizo inpumkhatna siamtu, mahni hmasial lo tlawmngaihna, dikna leh rinawmna te, huaisenna phuar khawm chu? Mautam ṭâm mangan lai pawha ngaihsak hlawh lo, MNF lo pian chhuah chhan bawk kha?
Chakai kaw tawp ṭan ang, loh theih loh vang zawkin, chak leh huaisen chhuan vang ngawt ni loin, 1966-ah independence an sual mai zawk a ni lo maw? Mizo leh Mizo indem tur kan ni lo. Indo tur phei chu kan ni thei lo lehzual. Pu CH. Chhunga leh a dinna a va ropui em!
Helam thu chu Pu R. Zamawia te, Pu Bualhranga te, Pu C. Zama te, Pu K. Vanlalauva te, Pu Zoramthanga te vangvat kai ṭhiau, min la dampuitu hote ziak kan nei tam tawk viau tawh. Heti lam kawnga MNF dintu leh hruaitu ber Pu Laldenga dem a ṭul hek lo; mual min liamsan tawh. Chawimawi dan tawk thiam ila kan nihlawh a ni mai!
Lehpek atan khêkkhal pathum chu: i) Mizo Pathian Hnamthlan II tih leh Ram Thianghlim Mizoram, ii) Mizo Khhuarel chan tâwk a ṭha tâwk, iii) Tunlai Zoram khawvel kalrempui thlirna.
Eng kawngah pawh, khawi hmunah pawh, englai pawhin inbeihna apiangah intihhuaisen luih tlat tur; a chan ṭha zawk nih ngei ngei tur. Tichuan, kan hming than mawina chuan khuavel a dêng chhuak ngei ang. Hei hi kan thurâwn pathum inthumrawn!
- F. Lalremsiama, Chaltlang. Phone – 8415994340