Mizo ṭawng thumal ngaihnawm pathum
Thil nung ni bawk si lo, ṭhang thei si, thi thei bawk si; upa deuh leh naupang deuh thlenga awm thei chu ṭawng hi a ni. Ṭawng humhalh leh vawn nun te hi han ti viau mah ila, hunin a her chhuahpui miau chuan mihringte anga inui viau hleih theih loh, ui chung chunga vûi liam ngai an nih dan a awm bawk. Ṭawng thi kan tih ang chi pawh hi loh theih loh a nih dan a awm a, hman uar loh leh hman rim loh deuh na nâ nâ chu zawi zawiin kan theihnghilh a, ‘ṭawng thi’ a lo ni mai ṭhin. Motor kan chuan sual emaw, pum dik loh vâng emaw ten kan luak ṭhin a, chutihrualin, luak sawina tho ‘lua’ leh ‘law’ tih chu a tam zawkin kan hre tawh lo mai thei. Rûl chuk tihte chu kan hre chiang viau a, ‘rulin a chù a’ tih chu ziah sual emaw ti tawk kan ṭhahnem tawh viau bawk ang.
Ṭawng chungchangah hian hriat ngai langsar tak pakhat a awm a–ṭawng thuhmun hmangtute pawh hi kan chênna hmun azirin kan ṭawngkam hman leh ṭawng thlûk chenin a danglam thei tih hi a ni. Kan ram hi zim tê a nih rualin, chhim leh hmar, chhak leh thlangah hian ṭawngkam hman inang lo kan nei nual a. Thingfanghma leh núhnùn hi a hawrawp inang lo teh mah se thil thuhmun a ni a, keini hman dan hi a dik zawk e, han tih ngawt theih a ni lo. Hmâr lamin thu tihtawpna, inthlahna ṭawngkam mawi tak an neih ‘ni rawh se’ han tih ang chite pawh ṭhenkhat tan chuan a bungin a tâwp laklawh viau ang lawi a. Chuvângin, ṭawng hmasâwnna tura hma kan lakna kawngah fimkhur thiamte pawh thil ṭul tak a ni awm e.
Mizote hi keini aia hnam pui zawkte lakah chuan kan â-in kan mâwl rei hle a, chutihrualin, hmasawnna kawng kan zawh chinah erawh kan nunphung leh khawsakphung tinrêng mai hi a inher danglam chak hle. Hei hian loh theih lohin ṭawng tam tak a thihtir a, chutihrualin, ṭawngkam thar a piang tam êm êm bawk. Hmasâwnna leh nun danin a ken tel a nih miau avângin tu han huat leh duh loh viau theih pawh a ni lo ve. Hetianga ṭawng thi leh thar a awm mek lai hian hmânlai aṭanga kan la vawn reng, a awmzia tidanglam zawnga kan her hret hrette erawh hi chu a awmze dik inzirtir leh hram hram a pawimawh hle a ni.
Nghafuan kan ‘vên’ chuan sangha fuan kha kan man ṭhin a ni ngai a, tunah zawng nghafuan man phal lova humhalhtute pawhin nghafuan ‘vêng’ an inti ta vek mai a nih hi. Tûnlaia kan ngaimawh ‘mai’ tih aia ‘mei’ han tihte hi chu naupangchhe ṭawngkam mai a ni a, upat lamah kan lam dik mai. Chutihrualin, upa lam deuhte pawhin hman dik tawk loh, a awmze hriat loh vâng pawh ni chuang lo, eng emaw vâng mai maia hman dik loh kan nei nual a, mi thiam leh hre zâwkte cho chhuah nan pathum lek han tar lang ila.
Râpthlâk: Râpthlâk tih chu ṭihbaiawm, chhiatna lam thil, thil ṭha lo lam sawina a ni tih a chiang reng mai a. Chhiatna râpthlâk, lei min râpthlâk, thlipui râpthlâk han tihte hi a awmzia kan hriat sa a ni. Mahse, heti chung chung hian upa lam deuh tawhte pawh hian eng thil emaw sawi uar kan tum luatah–ṭha râpthlâk, mâwi râpthlâk, duhawm râpthlâk, hmêl ṭha râpthlâk, hausa râpthlâk te kan ti kan ti ta mai mai a; uluk deuh chu kan ngai a ni. Hetiang a nih chuan râpthlâk tih ṭawngkam hi a awmzia kan hriat pawlh tial tial ang a, awmze awm mang lovah kan la chhuah mai ang tih pawh a hlauhawm e.
‘Ropui râpthlâk’ han tih hi dik riau dan kawng khat chu a awm thei a. Hla pakhat, mi tam tak lâmtuala kai chhuaktu, ‘En rawh, chhûm zingah a lo kal’ tih hi kan hre hlawm ang a. He hla hi Charles Wesley-a (1707-1788) hla, Liangkhaia lehlin a ni. A hla châng hnihnaah Wesley-a’n ‘Robed in dreadful majesty’ a tih kha Liangkhaia chuan ‘Ropui râpthlâka inthuamin’ a’n tih erawh chung lam thilpêk kal tlanga ‘ropui râpthlâk’ han ti a ni chiang ang. Lal Isua chhûm zinga a lo kal leh hunah chuan a mite tan chuan ropui leh zahawm tâwp a ni dawn a, chutihrualin, engmah lova ngaitute tan erawh râpthlâk eltiang a ni thung dawn si a le! Chuvângin, Lal Isua lo kal leh huna Isua nihna Charles Wesley-a’n ‘dreadful majesty’ a tih leh Liangkhaia’n ‘ropui râpthlâk’ a han tih hi chu zâwngfian phel ang an ni a, hla phuahtu zalenna kan tih ‘poetic license’ chhungah dahin a dak thlap mai a ni.
Chhûng leh kua: Kan chhûngkaw zinga tel chiah lo, unau leh thisen zawmpui te, laina hnai deuhte sawina ṭawngkam mawi tak ‘chhûngkhat’ tih kan nei a. A uar zual leh thluaithlum duhte’n ‘chhûng leh khat’ kan han ti kual a, a thlûk pawh a mawi hle a ni. Mahse, tûnlai hian mi pangngai tak tak zingah ‘chhûng leh kua’ han tih mai ching kan awm ta nual a, fimkhur deuh chu a ṭha mang e. Chhûngkua tih aṭanga ‘chhûng leh kua’ han ti fân kual ta mai kan ang a, a thlûk hrim hrim pawh a mawi loh bakah, a zahmawh rawngkai lek lek pawhin a hriat a; ngaihtuah chian deuh chu a ngai a ni.
Thuamhnaw: Kan silh leh fente sawi nan ‘thawmhnaw’ kan ti mai ṭhin a; ṭhangthar tam takin thawmhnaw tih aia ‘thuamhnaw’ kan tih erawh ngaihtuah chian ngai thil a ni. Mahse, Holy Bible Mizo (Lushai) – (O.V.) Re-edited ’17-ah hian Numbers 31:20-ah ‘thuamhnaw’ tih hi a rawn hmang ve tlat mai bawk a. He thu hi han zir chian chuan Israel fate râl do haw, an thuam thilte a sawina a lo ni a. A hun lai ngaihtuahin heta râlthuam hi râl beih nana hmanraw hman ṭhin hêng–fei, chem, thal, leh phaw te an ni mai a; Davida virvawm pawh kha kan chhiar tel thei tho awm e. “Thuam famkim nen a lo kal” kan han tih ang chite pawh hmanrua/mamawh famkim nen a lo kal tihna a ni a, awmze zau zâwk a la nei thei cheu mai.
Deuteronomy 22:5-ah hian ‘thuamhnaw’ tih a rawn hmang leh a, hei pawh hi zir chian ngai bawk a ni. Bible-ah hian, “Hmeichhiain mipa thuamhnaw an inbel tur a ni lo va, mipain hmeichhe silhfen a inbel tur a ni hek lo,” tiin a inziak a. He thu ziah hun lai awm 1400 BCE velah kha chuan a hmei a pain ṭhui loh kawr fual kan tih ang kha an thawmhnaw hak ber a ni a. Mipate erawh rál do mi, sipaite an nih ṭhin avângin an thuam thil hi sawi lan a nih a rinawm. He Bible thuin sawi a tum ber erawh mipaa siam chu mipa awm dana awm tur, hmeichhia ni tura siam chu hmeichhia anga awm tur a tihna a ni. Mahni nihna dik tak thup a, nih loh anga lan kha a phal loh/khap ber chu a ni.
A sap ṭawng lama chhui zui chuan mipa thuamhnaw a tih hi ‘pertains to a man’ tih a nih laiin, hmeichhe silhfen sawi nan ‘garments’ a ti awlsam mai a. Mipa thuam thil a sawi awmzia hi Hebrai ṭawng lama chhui luh chuan ‘keli’ tih niin, chu chuan awmze zau zawk a nei a, ‘hmanrua, bungrua, indona hmanrua, indona thuam thil’ tihna te pawh a lo ni. Mizo ṭawnga Bible letlingtute’n ‘thuamhnaw’ an han chher thar hi pawm a nuam a, ṭawnghmang an chîk leh ulukzia pawh a tichiang e.
Mizo ṭawngah hian ‘thuam’ kan han tih hi chu a awm ngei a, a awmzia pawh chi hrang awm thei. Hmeichhiain pasal an neihin bungrua an chhawm bakah, awm thei deuh nu leh pa chuan an fanute chu bungraw pangngai bakah thuam an chhawmtir ṭhin. A nei deuhin silaiin an thuam a, sial, ṭhi leh dâr te pawhin an thuam ṭhin. Hêng thuam thilte hi an inṭhen erawh chuan an la kir leh vek ṭhin a ni.
Hêng thu bakah hian mi khawsa thei deuh leh fing deuhte chuan an fate pawh an thuam mawi êm êm ṭhin bawk; thawmhnaw lama chei mawi tihna erawh ni lovin. Chuvangin, thawmhnaw leh thuamhnaw kan han tih hi a awmzia a inper si a, hman pawlh loh ni se, Mizo ṭawng hian a hausakpui zawkin a rinawm.
Mizo ṭawng zirna kawngah mi thiam tak tak master degree, doctoral degree nei kum tin an chhuak reng a, anni pawh hian Mizo ṭawng hman dik kawngah ṭhahnemngai zawkin hma han la se a duhawm hle mai. Tin, Mizo ṭawng thiam lama mi bîk, hrilh fiahna bu (dictionary) hial pawh siam thei khawpa mi thiam ṭhenkhatin min la dampui bawk a. Anni hi thuneitute’n hmang ṭangkaiin, tlawmngaiin school leh college-a Mizo ṭawng zirtirtute pawh sawipuiin zirpui ta se, ṭawng kawng bo zel tur vên kawngah hma kan sawn deuh ngei ang le.
- R. Lalfakawma Seling