Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

HNAM DANGIN MIN HRIAT DAN

Mizo te hi hnam dangin min hriat dan eng nge ni tih hi kan ngaihtuah ngai loh tak a ni mai thei e. Kum tam tak liam tawha hnam dangin min lo hriat dan kha vawiin huna kan nihna a ni ang em, nge a danglam tawh ang tihte pawh hi ngaihtuah ngai tak a ni thei ang.

Kum 110 aia tam liam tawh, kum 1912 daih tawhah khan Lt. Col. Thomas H. Lewin chuan ‘A fly on the wheel’ lehkhabu a lo ziak tawh a, chutah chuan Mizote min hmuh dan tawi fel takin a ziak a. A ziah dan takah chuan, ‘They require no knowledge other than what they have; they know to sow and when to reap; they have their own pharmacopoeia of simples, herbs and roots; their women weaves warm cloth; and cunning are there be snares by which they entangle all sorts of animals few there be that escape the pot,” tih a ni. Mizo ṭawng chuan, “An thil hriat sa bak hriat belh an mamawh lo a, thlai chi tuh dan leh a rah seng dan an hria a, ramhmul damdawi chanchin chipchiar takin an hria a, an hmeichhiate’n puan lum an tah a, fing taka an thang kamte chuan ramsa chi tinrêng a âwk thei a, an thang pumpelh thei chu tlemte chauh an ni,” tihna a ni mai awm e.

Mizote min hmuh dan ziaka dah hmasa bertu Thomas Herbert Lewin, Thangliana tia koh ṭhin hi kum 1857 September ni 9-ah India ram a lut a. A hnathawh ṭhat avangin kum 1864 October thlaah Chittagong-ah sawn niin, kum 1865-ah Captain-ah a inziak tling a. Hemi kumah hian a bial fannaah kah hliam a ni a, kum tawp lamah Mizoram a tlawh hmasak berna turin November ni 14-ah a hote nen Mizoramah an rawn thawk chhuak a. Kum 1866-ah Mizo lal Rothangpuia nen an inhmu a, ṭhianah an insiam zui a ni.

Hemi kum hian Thangliana hi Chittagong Hill Tracts-a Deputy Commissioner atan dah ngheh a ni a, Mizote nen an inngaina hle tawh a, kum 1869 velah chuan tlangmite chuan an hre bel tawh viau a ni. Kum 1871-a Bengkhuaia hote’n Zoluti an man, lak let lehna kawnga a sûlsutu a ni a, Mizo lalte nena inremna saui tanpuitu a ni. Hemi ṭumah hian Zoluti nen an inhmu lo nâin, Zoluti chhan chhuahna tur erawh chuan a thawk nasa hle. Kum 1873-ah Lungchem nula Dari nen Sirte tlangah an innei a, kum tawp lamah Mizo lal leh an ṭhuihruaite nen mi 27 lai chu Kolkata-ah a hruai a, ani erawh chu hemi ṭuma Mizo lalte haw chho leh tur a thlah hi Mizo a hmuh tawpna a ni ta.

Hetianga Thangliana’n Mizote a hmuh dan a ziak hi a lawmawm ngawt mai. An thil hriat sa bak hriat belh an mamawh lo a, a tih hi Mizote mâwl vang nge fin vang ni ang tih erawh hriatthiam har deuh. Mahse, Mizo lal a hmuh hmasak ber Rothangpuia khua a luh aṭangin Mizo mizia tur chu a ngaihtuah thiam nghal thei maiin a rinawm. Chuta ṭang chuan Mizote chu hnam induh ve tâwk tak kan nihzia pawh a hria a ni ngei ang. Kolkata khawpuia Mizo lal leh an ṭhuihruaite an hruai thlak aṭang pawhin inphahhniam mai mai lo tak kan nihzia a hre chiang lehzual ngei ang.

Thlai chi tuh dan leh a rah seng dan an hria a, ramhmul damdawi chanchin chipchiar takin an hria a, a tih pawh hi ama thil tawn aṭangin a ni ngei ang a. Hliam a tawrha ramhmul damdawi hmanga an enkawl mai dan aṭangte pawhin Mizote’n ramhmul damdawi lama hriatna kan lo neih tawh dante chu a hre chiang thawhkhat viau chuan a rinawm.

An hmeichhiate’n puan lum an tah a, tih pawh hi Mizo hmeichhia tawh phawt chuan puan tah an thiam tlangpui a. La pâr aṭang chuan pawnpui, pawndum, tawlhloh puan, puanrin, puanchei, ngotekherh, puanngo leh hmàrám an tah chhuah dan mawlh hi a ropuiin a ngaihnawm. Thangliana hian la pâr chu heráwtin an her a, chumi hnuah chuan la sainain an sái leh a, an chawn leh a, chumi chu hmuiah an kaih leh ṭhin a. Hmuia an kaih hnu hian an dinlek leh a, la duang a lo ni a. Hemi hi a ṭhen chuan an chhûm a, a ṭhente chuan buh tuihnângin an hmet leh bawk. Chumi hnuah la zar banah an zar a, lakhuihin an khuih vek a, a ro hnuah sûvêlin an hlum leh a. Chumi chu puanah te, kawrah te an tah ta ṭhin tih zawng zawng hi a hre vek lo mai thei. A hre vek emaw, hre vek lo pawh ni se, Mizo hmeichhiate’n puan lum an tah a, a tih aṭang hian hriat chu a nei tih a chiang reng mai.

Mizo mipate’n thang chi hrang hrang an kam thiam dante chu hetiang hian a sawi leh a. Fing taka an thang kamte chuan ramsa chi tinreng a âwk thei a, an thang pumpelh thei chu tlemte chauh an ni, tiin. Mizote hian thang chi hrang hrang kan ngah a–aiawt, bawng, beái, chehrep, fâl, fâlpui, hnawhtawt, kar, kawlper, khairual, kharkhep, kilên, mangkhâwng, nghaáwt, perpui, pit fal, sahdàl, saihum, tawnawh, thangchep, thangthleng, tlak, tlengrel, vaṭhu fal, vaithang leh vawmtlak.

Heng zawng zawngte hi fing taka nungcha chi hrang hrang awhna tura kan thang neihte an ni. Thang chi hrang hrangte hi Thangliana chuan hmuin hre vek kher lo mah se la, a hriat chhun Mizo thang pakhat aṭang pawhin fing taka kam tih chu a hrethiam ngei ang a, hnam mâwl, zirtir chawp ngai leh kaihhruai ngai tak kan ni lo tih chu a takin a tawng fo bawk a ni.

Hetiang thu lawmawm tak hi kum tam tak liam tawhah khan a lo ziak daih tawh a, chu lehkhabu chu kum 1977-ah TRI chuan an chhu nawn leh tawh bawk a, lehkhabu ṭha tak chhiar manhla tak a ni.

He min hriat dan (min hmuh dan pawh ti ila a dik thei tho awm e) hi dâwt a ni hauh lo a, kan pi leh pute hun laia kan nihna dik tak pawh a ni. Vawiina kan nihna nen hian a la inmil ang em? Kan nihna dik tak hi pawn lam aṭanga min thlirtute hian hetiang hian ziakin han dah ve se la, lawm takin kan chhiar leh thei ang em tih chu ngaihtuah ngai tak a ni ta.

Thangliana hian a lehkhabuah vêk hian, “What struck me most among them was the contentment and well-being of their lives, as compared with feverish anxieties of civilized life,” tia a ziak han hmu bawk a, Mizote min fak hle tih a hriat theih. Vawiinah hian Mizote hi hnam changkang zawkte’n lungawi lo leh buai reng renga hun an hman mek laiin, chan tâwka lungawi leh hlim thei zel mi kan ni em tih hi ngaihtuah a va ngai ta em. Mizote hi hnam dangte hian min fakin min la chawimawi zel ang em, Mizote chanchin an sawi leh ziahah hian lawmna kan la nei zel ṭhin ang em, tih chu vawiina kan awm dan hian a hril ang chu.

- Mahmuaka Chhakchhuak