Written by
- Zoliansanga Tlau

C. DURTHANGA LEH A HLATE

C. Durthanga hi March 15, 1944 khan Khawruhlian aṭangin khawvel êng a hmu ṭan a. Pawl IX thleng lehkha a zir a; a theih ang tawka inzir zel mi niin, kum 1966 khan MNF underground-ah a lut a, Vanapa Battalion a zawm. Kum 1976-a East Pakistan-a an mamawh lam tura an kal chu an thleng ṭep tawh tihin Kumau Regiment hoin a ṭhianpa nen an man ta a, kum hnih vel taninah a tang a; UT-a Mizoram hlan kai a nih khan chhuah zalen a ni ta a ni.

Hla 500 aṭanga 600 vêl a phuah niin ama'n a sawi ṭhin. A hla phuah ho hi lengzem hla te, ram ngaihna hla te, hnam hla te, inpumkhatna hlate leh khawtlang awihna lam hlate a ni ber a. Heng zawng zawng zingah hian lengzem hla a phuah tam ber niin a lang. Hla phuah lamah a kut leh rilru te la chawlhtir mai lovin, kum 70 ral a kai tawh hnu pawh hian Pathian hla ṭha tak tak a la phuah fo. Hetianga hla a la phuah chho zel a nih chuan Mizote zinga hla phuah tam ber a ni pha em lo a nih paw'n, hla phuah tam zinga chhiar tel a la ni ve ngei ang.

Tunah a nupui fanaute nen Ṭhuampui Veng, Zawlnuam khua, Mamit district-ah an cheng mêk a. Amah hi Seventh-Day Adventist Kohhran niin, theihtawpa Pathian rawngbawl mi a ni a, mimir rawngbawlna Mamit Bial Danial Pawl Chhantu-ah pawh hun rei tak Chairman lo ni tawh a ni nghe nghe. Zawlnuam Kohhran khai dingtu pawimawh tak a ni a, kumin 2026 pawh hian 'elder' niin Pathian rawng a la bawl chhunzawm zel a ni. A hla phuah tam ber–lengzem hla, zai thiam a saktir a, cassette-a a siam pawhin, "Talent min petu Pathian chu fakin awm se la; mahse, heng hlate avanga Krista hmel inhliahtir lo turin mi zawng zawng ka ngên duh che u a ni," tiin a sawi ṭhin.

C. Durthanga hian kum 18 mi a nih laiin kum 1962 khan a hla hmasa ber, 'Khiangawiin mual min liamsan ta' tih a phuah a. A hla thu han chhiar vang vang hian, tleirawl kum 18 mi phuah atan chuan a û lam hret lo maw ka ti deuh. A thu nawn han tarlang ve hrim hrim ila:

Dâwn ve la hmâna kan nunhlui zawngte,

Kîr zai rêl hian a mawi si lo;

Zantiang chhawrhthlapui a lo êng a,

Thinlai dam ni rêng a awm dawn si lo.

Hetianga naupang tê a nih laia hla a phuah thei mai hian hla lamah a inhman hmazia a tarlang chiang a. Mizo hla phuahtu ropui tak takte pawh kha naupang tê an nih laia hla lo phuah tawh an awm fur a. Dr. RL Thanmawia'n a lehkhabu Chuailo Bu 4-na-ah chuan, 'Pâr hmahote' tih thupui hmangin Mizo hla phuahtute zinga naupang tê an nih laia hla phuahtute a tarlang. Sikuti pawh kha naupang a nih lai, buh lem an ṭhâp laiin hla a phuah ṭan a ni awm e. Father of Mizo Love Song tia an koh Lalzova Chhangte pawh khan kum 16 mi a nihin hla a phuah ṭan a. Chutiangin, Lalsangzuali Sailo-in kum 9 lek a nihin hla a phuah a, mahse, a phuah deuh tak tak chu kum 18 a nih aṭangin a ni. PS Chawngthu, Lalṭanpuia leh Vankhama te pawh khan kum 18 an nih aṭangin hla an phuah ṭan bawk.

C. Durthanga hla phuah hmasak ber thupui aṭang khian nulat tlangval inhmangaihna lam hian a thinlungah bu a khuar hma ve hle a nih hmel. He lengzem (love song) zûn hian la phuar chhunzawm zelin, nupui a neih tawh hnu kum 1996/7 vel pawh khan lengzem a phuah mawlh mawlh a ni ber a, a hla phuahho pawh Lalrindiki Khiangte-in a larpui viau nghe nghe kha. Kum 1996/7 vela a hla phuah lar zualte han tar lang ila:

1) Beiseinain (Elizabeth Zodinpuii sak)

2) I ṭângah (Daduhi sak)

3) Chhûn ní a rei mang e (Daduhi sak)

4) Hring dup ka tlo ka tlo kan ti (Lalsangzuali Sailo leh Tommy L Pachuau ten an sak)

5) I zûn chhâwl ang min bân (Daduhi sak)

6) I ṭâng bei leh nan (Daduhi sak)

7) A rem mai lo'm ni (Daduhi sak)

8) Mahse sawi leh sawi hnu (Daduhi sak)

9) Ka hlân ngam lo che (Daduhi sak)

10) Kum sâng atan (Sailothangi Sailo, H. Lalṭhakima, Mamit Varte, etc, te sak)

11) Hmangaihna hi hmangaihna vekin (Kum 1996-a a phuah–Lalngengpuii Tochhawng sak)

A hla phuah ziahna bu (kutziak bu)-ah a hla phuah kum a ziak tlangpui a; mahse, a kum tar lan loh pawh a awm nual tho. A kum a tar lan loh zingah chuan, C. Sanga sak 'Hriat loh di' te, Daduhi sak ‘Ka tling ve mai lo maw' tih leh, hla dang (tar lang kim sên loh) ho hi kum 1996/97 vela a phuah tho a nih hmel.

C. Durthanga hla sawi chuan zaithiam Lalrindiki Khiangte (Daduhi) rilruah a lo lang tel nghal ṭhin a; chutiangin, Lalrindiki Khiangte (Daduhi) sawi chuan C. Durthanga a lo lang tel nghal bawk ṭhin. A chhan chu, Daduhi hla sak larho zawng zawng deuhthâw hi C. Durthanga phuah a nih vang a ni ang. Hetiang a nih avang hian C. Durthanga tan chuan Lalrindiki Khiangte hi a pawimawh tak zet a ni tih loh rual a ni lo. Chutiangin, Lalrindiki Khiangte tan pawh C. Durthanga pawimawhna sawi hmaih chi a ni chuang lo vang.

C. Durthanga hi hla sak chi (song) phuah thiam a ni a, Mizo hla thu har a hmang tam ngai meuh lo va, a nawlpuiin kan hriat thiam theih turin hla a phuah ber ṭhin. Hetianga hla thu awl, mi tin hriat thiam theih tura hla phuah hi a tum a ni reng reng a. Ṭhenkhat hla phuah thiamte hi chu a thu leh a thlûk a kalkhat deuh tlangpui a. Hetiang zawnga chhût chuan C. Durthanga lengzem hla thu ho hi a kalkhat deuhvin ka hria. Mahse, a hla phuah zawng zawng erawh a ni si lo. A thluk erawh hetianga hla phuah tam si, a kalkhat lo lutuk hi mak ka ti hial zawk a. Hla phuahtu ṭhenkhat dang nena danglamna siamtu, amah ka ngaihsana ka dah san nachhan pawh a ni. A hla thluk ho hi ama îrâwm chhuak a ni vek bîk lo va, Sap hla aṭanga a lâk pawh a awm ve tho; amah C. Durthanga paw'n a zêp hran lo.

A danglamna dang leh chu, chham chi hla thu a phuah tel ṭhin hi a ni ang. 'I rauthla tal rawn tir rawh' tih hla kum 1972-a a phuah, C. Lalrinmawia leh OPA, Tribal Power ten an sak, châng khatna sak hmaa chham tur hetiang hian a dah a:

Huiva len thiam ka tir ang che,

Va kal ta la, ka di lênna famkhawpui rûnah;

A ngaia ka ṭahkhua sêi tur hi,

Hrilhin va hlan ang che.

'Beiseinain' tih hla kum 1997-a a phuah, Elizabeth Zodinpuii'n a sakah pawh khan chham chi a dah tel kha.

Kum 2019 kum tir khan ka ṭhianpa Sabbath Lalduhzuala nena kan kawm ṭumin a hla phuah zinga a duh ber kan zawt a. Rambuai lai kum 1967-a tân ina a phuah, 'Jail rûn thim' tih hla (Lalchawimawii leh mi dangin an sak kha) a duh ber thu min hrilh a. A thunawn leh a châng tawp ber, chang thumna hi han chhiar la, jail rûn thim chhunga a thil tawn leh a rilru puthmang chu a hriat thiam theih ruak awm e.

Engtikah her chhuak ang maw hlim ni tur,

Hei hi chan tâwk Khuanu ruat em lo ni;

Ka zuam lo kumtluanga jail rûn thim nghah reng chu,

Sual leh thim lal nunrâwngte an lêng si.

Lalpa, i malsawmna ka tâwnah vûr la,

Hlimte'n lenrual zawngte nen intawng lehin;

Kan Zawlkhawpui tualah nau anga nui lehin,

Tichuan, ṭah leh rûmna hi a bo vang.

C. Durthanga hla phuahho zingah hian duh ka nei nual hlawm a. Kum 1969-a a phuah 'Damlai thlân thim' tih hla hi ka duh khawp mai. Tun hnu hian ama phuah a ni tih ka hre chauh lehnghal! Phuahsak tura an ngen avangin he hla hi, mi thil tawn, ama tawn anga inchana a phuah a ni. A thunawn aṭang hian he hla thupui chu a hriat thiam theih ruak âwm e:

Hei ang renga ka thinlai khamtu,

Piang leh thei hianin ka ring ne maw;

Sawi tam tlâng rêl ka lo hlawh sa kha,

Zawng leh nang e damlai thlan thim pelh hun chuan.

He hla thluk leh thu inrem em em hi mawi takin OPA, Tribal Power khan a sa a. Electric guitar hmanga intro mawi em emte nen khan a va inchawih tehlul em! Ngun taka ngaihthlaka ngaihtuah chuan mittui a ko hnai thei khawp asin. Ama tawn ngei hla hmanga a inbunruahna, 'I rauthla tal rawn tir rawh' tih phei hi chuan rilru a khawih khawp mai. He hla ka ngaihthlak chang chuan mitthi kai tho thei nih ka chak hial ṭhin. A chhan chu C. Durthanga tan Nl. Lalsawmi kha ka kaihthawhsak chak a ni! Mahse, tunah amah C. Durthanga hian pawmlai a nei tawh a, chu mai bakah upa a ni tawh si a, Lalsawmi kaihthawh pawh a chi ber tawh âwm lo ve!

A hla phuah zinga ka ngainat dang leh chu inunauna hla, 'Chhûl khat kual' tih hla hi a ni. He hla hi chu Mizo kan nih chhung chuan kan hla sak fo tur leh hla dam rei tak tur a ni ngei ang. Pawl sawm Mizo zirlaibuah pawh a tel ve nghe nghe. He hla ka ngaihthlak chang hian Capt. LZ Sailo hla, 'Insuihkhawm leh zai i rêl ang u' tih hla kha ka hre chhuak chawpchilh nghal ṭhin. Ni e, ram hmangaihna thinlung pu ve tawh îk tan chuan Zo fate inunauna leh insuihkhawmna hla hian thinlung a luahin rilru a khawih lo thei lo. Lalsangzuali Sailo paw'n hetiang hian a lo phuah a:

Dâwn chiang ila, lêng zawng hian,

Kan hnam leh kan ram timawitu;

Lusei, Hmar, Paite, Kuki, Mara leh Lai,

Chhûl khat kual, chûn khat hrin kan lo ni e.

Lungrual tea lêng zain,

I ṭangrual ang unau za kan ni;

Hnam leh chi bing inchem hâr mai lovin âw,

Remna hmangaihna pâr chhuang rawh se.

Burma lama kan unau Lalmuanawma Matthipi pawhin tuna kan inlungruala kan insuih khawm chuan nakinah 'Khuavel kan chhing ngei ang' tiin a lo sawi kha:

Unau kan indoin tu nge ding chhuak thei ang,

Suihlung rualte'n insuih khawm ila,

Chutin khuavel kan chhîng ngei ang.

Lalrindiki Khiangte paw'n zai mai duh tawkin lovin, a thinlunga a vei em em inpumkhatna hla chu hetiang hian hla hmangin a puang chhuak ve bawk:

Ka dâwn ṭhin kan Zoram hi,

Engah nge hnam khat unaute doral kan chan tak hi,

Hmelma duhthusamin kan hnam leh kan ram a phel ang maw?

Kei zawng thinlai a nâ, ka phal thei lo.

Aw Zofa, i ṭhanharh hun chuan,

Kan ram kan hnam min phel darhtu,

Chi intihbingna hi sírah hnâwlin,

Zofa hnahthlak zawngte lungrualin,

Hmatiang sâwn zai rêlin kan lêng tawh ang.

Khi hla phuahtu khian a phuah laiin mittui far chungin thinlung nâ leh ngui takin a ziak ang tih ka ring ngawt a–dik maw dik lo maw? A hla thu ngun taka han chhiar bakah, a hla thu leh a thluk ngun taka han ngaihthlak vang vang hian thinlung a khawih a, Zo fate inpumkhatna tichhetu a huatawm ngawih ngawih ṭhin. A chunga kan tar lan Lalsangzuali Sailo hla khi Lalrindiki Khiangte-in Lalsangzuali Sailo phuah tura a ngen tlat avanga Lalsangzuali Sailo-in a phuah a ni tih i hria em? C Durthanga hla, 'Chhûl khat kual' tih pawh hi Lalrindiki Khiangte-in C. Durthanga phuah tura a ngen avanga he hla hi lo piang a ni bawk. Lalrindiki Khiangte hi a zai thiam mai bakah, Zo fate inunauna leh insuihkhawm lehna thinlung taka veitu a nihzia a lang a, ka ngaihsanna a thuah hnih thuah tum mang e!

C. Durthanga chuan 'Chhûl khat kual' tih hla thunawnah hetiang hian a phuah a:

Zofa chhak, thlang, chhim, hmara chêng zawng hi,

Thlahtu thuhmun chhûl khat kual vek kan ni;

Lai leh Paite, Mara, Thado, Hmar te,

Fa û ber paw'n in hrang chang mai lo se.

‘Fa û ber paw'n in hrang chang mai lo se’ a tih hi tu tak ni ang maw. A phuahtu lah chuan a sawi duh der si lo va, sawi lo mah se a pawi lo zawk–he hla tihlutu a nih zawk a rinawm. Rokunga 'Chhawrhpial rûn' pawh kha duh aiin kan hre fiah mah mah a, a phuahtu khan sawi fiah lo se a ṭhat dâwn tehlul nen.

'Mizo val ngei' tih hla pawh hi hla dam rei tak tur a ni ang. He hla hian thil tih theihna a nei a ni ang, Mizo zai thiam pakhat, hnam dang pasala nei chuan he hla avang hian a rilru thlakin hnam dang pasala a neih chu a ṭhen phah tih thu he hla phuahtu hian min hrilh. Thu leh hla hian thil a lo va ti thei tehlul em!

A hla phuah zinga ka ngainat dang leh chu 'Khuangchawi Thla' tih hi a ni. October thla, Khuangchawi Thla a lo inher chhuak leh ṭhin a, Mizote thinlungah a riak reng tawh ang. Mizo nih tinuamtu leh tiropuitu, hla ropui takah ka chhâl ve hmiah e. A kut ziak buah a phuah kum a tar lang lo va; a thu erawh ka'n tar lang ve hrim hrim ang e:

Lêng zawngte hlimna ber Khuangchawi Thla hi,

Pi leh pu vanglai paw'n sawi nuam an ti,

Chung turni khua tlaiin thlang káwla'n a liam,

Chhawrthlapui êng mawia'n khûang a rawn chawi e.

Chutin zaleng zawngte a êng mawi lawmin,

Mahni chhailai di rûn hlimte'n an kai a;

Chhawrhthla arkai pâr tlan hlimte'n zâi an vâwr,

Lêngi hlim nui ri nen lêng dang an ngai lo.

Thangvan sâng lah mawi chuang thlîr ninawm loh,

Sîrva lêng rual zawng paw'n a sîr an bêl a;

Vanrâng chhûm lah sira'n an her lîam zel a,

Thlir ninawm loh thlangvan khua in mawi ngei e.

Mahse, Khuanu lêng ruat dan rual si loh,

Thlang khuan dimin káwlrâwn an liam zo ta;

Ngaiin au mah ila kîr zai an rêl lo,

Thangvan mawina zawng pawh puan ang a chul zo ta.

C. Durthanga hla phuah zawng zawng kan tar lang vek seng lo va, a ziaktu ngainat zual chauh he laiah hian tar lang a ni rih. Pathian hla a phuah pawh kan sawi tel hman lo a ni ber e.

- Zoliansanga Tlau