WORLD RADIOGRAPHY DAY - NOVEMBER 8
2026 Theme: ‘Precision. Protection. Tatient Care.
The professionals Behind Every Diagnosis."
(Dik taka lak, radiation laka venhim, damlote ngaihsak. Damlote natna hmuh chhuah phênah hian mithiamte sûlhnu a awm)
Radiography chu eng nge ni?
Radiography han tih hian X Ray khawl aṭanga X ray zungzâm lo chhuakin taksa a tàwn tlang avanga taksa chhungril thlalak kan lo neih hi ti ila a awlsam mai awm e. X ray hi natna hmuh chhuah nan mai ni lo, research thilah te, security thil leh industry thilah te a ṭangkai em em a ni. X ray zungzâm hi a bik taka siam khawl (X ray tube) hmanga siam chhuah theih a ni a; he ray zungzâm danglam tak hi Wilhelm Conrad Roentgent-a’n kum 1895 November ni 8 khan a hmu chhuak a ni.
X Ray chu eng nge ni ta?
Pathianin thil mak tak tak a siam a, chung zingah chuan zungzam (ray) hrang hrangte hi an ṭangkai em em a, ray hlauhawm bawk si an awm nual bawk. Ni (sun) zungzam taksa vun tichhe thei, ultraviolet ray, cosmic ray, etc a siamte hi hlauhawm takte an ni. Pathianin ni zungzâm/ray hlauhawm tak tak laka min veng turin Ozone layer min siamsak leh zel lo phei se chuan kan chenna khawvel hi chenna tlak a ni lo ang.
X ray hi ni zung (sun ray) ang mai ray chi khat, a wavelength leh frequency a têt em avangin mitin a zungzam hmuh theih a ni lo. Zawhte mit hi a special em avangin he X ray zungzam kal hi a hmu thei a ni awm e. X ray hi ionising radiation a ni a, a awmzia ber chu–he ray-in taksa cell chhung a zuk kaltlang khan chemical reaction (atom aṭangin electron te bo theiin) a siam thei a, taksa ṭhan dan dik lo mutation gene (cancer) a siam ve thei a ni.
Radio-imaging khawl chi hrang hrang a awm a, X ray, CT scan, C-arm, mamography, Cat.Lab.Dental X ray, Flouroscopy, etc. te hi X ray zungzam hmang khawlte an ni. Radio-wave hmang natna hmuh chhuahna khawlte hi a wavelength a len leh tet azirin radiowave chi hnihin a ṭhen theih a. Taksa tana ṭha lo thlen thei X ray (harmful radiation) hmang khawlte leh taksa tana hrisel lohna thlen loa ngaih (unharmful radiowave) MRI, Ultrasound te hi medical radio-imaging huam chhunga mite an ni.
X Ray zungzâm hi
Tun ṭumah chuan a enkawl dan leh a hman dan ruahmanna fel tak ngaia tih tur ray bik (harmful radiation) chungchang lo thlûr bing ta bik ila. Atomic Energy Regulatory Board of India (AERB) hi gamma ray, beta ray, x ray radiation chungchanga thuneitu sang ber a ni. Heng ionising radiation siam thei khawlte bun tur pawhin mipuite him nan a room sak dan tur, zawm tur tam tak duan thlap a ni. Radiation safety officer-in a enfiahna tel lo chuan khawl lo bun ve ngawt theih a ni lo. Tin, X ray-te hi doctor-te’n an chawh loh chuan lo tih ve ngawt tur a ni lo a, ṭul loah radiation dawnna mai a ni.
Mipuite’n ṭul loah X ray zungzâm an dawn loh nan X ray technician-te hian mipui leh damlote tana him zawk (protection) nan X ray safety technique hrang hrang, damlote leh an bawihsawmtute tan zawm tur an lo tihtir ṭhin. Entir nan, CT scan leh X ray ti tur damlo awmpui ngei ngei ngaiah lead apron, thyroid shielding lo haktir te, raipuar X ray turah abdomen shielding lo siamsak te leh, gonad shielding hmantir te a ni a; damlo assist/puih ngai miah lo, lo puih tum room pawna awmtirte leh procedure dangteah radiation ṭul loa an lo dawn ve palhna tura lakah mipui himna turin awm dan tur an lo kawhhmuh zel ṭhin a ni bawk.
AERB (Atomic Energy Regulatory Board)-in radiation worker-te (X ray/CT scan, etc) dose dawn tur bituk a awm zel. AERB hian hospital leh private clinic te chu radiation pe chhuak thei khawl anmahni thu thua lo bun ve ngawt a remti lo a, phalna lak zel tur a ni. Inkaihhruaina mumal tak (rules & regulation) zawm chunga khawl bun tur a ni. Rules zawm lo hospital leh clinic an awm leh ṭhin hi enfiah ṭhin a ṭul hle. Entir nan, chhim lama private hospital pakhat chu an X ray room leh laboratory room indaina bang kha plywood an hmang a; plywood te, thing phekte hi X ray-in a su tlang vek thei a, X ray room bula laboratory room-a hnathawk awm khan ṭul loah radiation siper a dawng ve reng dawn a ni. Chutianga a dawn fo chuan kum khat chhunga a dose dawn chu a sang viau ang; a hriselna pawhin a tuar thei a ni tih kan hriat a ṭul hle.
Radiation chhuak thei lo turin X ray/CT scan, fluoroscopy room bang te hi cement concrete milimetre 230-a chhaha siam ngei ngei tur a ni a; a kawngkharte pawh lead sheet/suan mm. 1.5–1.7 vela chhah bel ngei ngei tur a ni. Hei hi mipuite him nan leh technician-te tan himna pawimawh em em a ni.
Sawrkar hospital-a radiation khawl pe chhuak thei CT scan/ X ray, Cat Lab. etc te hi X ray technician-te’n englai pawhin (24X7) an vil reng a, 24X7 hrs duty an nih avangin shifting duty pawh nei thei loin 24 hrs duty tlangin an thawk ṭhin. Hah pawh sawi loin, damlote rawngbawlsakna a nih avangin a chhun a zan chawlh awm lova thawktute an ni. Hna thar lak a awm khât em avangin X ray technician-te an thawk rim hle. Overtime-a thawk ni mah se, overtime allowance emaw, compensatory allowance emaw an dawng chuang lo. Damlote tana rawngbawlnaah ngaiin ṭhahnemngai takin an duty tlaivar mai
ṭhin a ni.
Radiation effect
Radiation effect hi chi hniha sawi a ni a; radiation dose sang tak dawn avanga chawp leh chilha lang ngal thei leh, kum tam tak hnua lang chhuak thei te a ni (genetic effect). Entir nan, Indopui Pahnihnaa Japan rama atom bomb thlak nghawngte kha radiation chawp leh chilha lang chhuak nghal a nih avangin radiation effect chawp leh chilha lang chhuak nghal entir nan a hman theih awm e. Kha bomb effect, radiation avang khan kum tam tak hnuah pawh nghawng ṭha lo a lang zel thei a, an thlah te, an tu leh faah te piansualna, rilru lama rualban lohna leh syndrome chi hrang hrang a la awmtir thei fo a; chu chu generation effect/genetic effect tia sawi a ni ṭhin.
Mizoramah cancer vei kan tam em em a, ṭul lovah CT scan tih te, naupang/nausen CT scan tih fo te hi radiation dose dawn a san phah hle ṭhin a. Ultrasound emaw, MRI hmanga an natna a hmuh chhuah theih tho dawn chuan mithiamte hian nausen/naupang CT scan tih ngaite hi unharmful radiation hmang (MRI/Ultrasound)-te hi an chawh zawk châwk ṭhin. Nakina cancer vei palh theihna (late effect) pumpelhtirna kawngah a chang thei a ni. Radiation kan taksain a dawnte hi taksaah a luang ral ve thei lo va, a inchhêk khawm pung tual tual zawk ṭhin avangin, cancer vei theihna a sang ve zel a ni. Mizorama cancer kan tamna chhante hi factor pakhat a ni thei ang em? USA-ah chuan CT scan tih avanga cancer vei hi a ram mipui za zela chuti zat a ni an ti a, news-ah chhiar tur kan hmu fo mai!
Radiology hmasawnna hi Mizoram mamawh e mem a ni
Kan rama sawrkar damdawi inte leh kohhran damdawi inte’n hma an sawn ve zel a. Hman deuha Civil Hospital, Aizawla MRI khawl thar bun a ni ta hi mirethei zawkte’n an va chhawr tak em! Kan sawrkar mek leh Health Minister hmalakna hi a chhuanawm hle mai. Lunglei Civil Hospital-ah MRI bun tum leh mek a ni hi chhim lam mipuite MRI ti tura Aizawl pan vang vang ngai a titawp tawh dawn a, a lawmawm em em a ni. Champhaiah pawh hian MRI bun theih ni se, sawrkarin a ti thei rih lo a nih pawhin mi hausa tak takte MRI khawl bun turin intel khawm thei phei se chuan foreign (Myanmar) lam pawhin an chhawr hle bawk ang.
Nikum lama Radiography Day puala district hospital-a MRI/CT scan bun kan mamawhzia kan ziah tawh kha kan sawrkarin a hria em maw ni, district hrang hrang – Lawngtlai, Champhai leh ZMCH-ah te CT scan khawl thar a bun thar ta hi mipuiin kan chhawr hle. Radiology khawl pawimawhzia hi kan hre vek ang, a tel lo chuan natna tam tak hi a hmuh chhuah fuh theih loh. CT scan khawl la neih lohna district,–Kolasib, Serchhip leh Mamit damdawi inahte hian kan sawrkar hian han bun leh thei se mipuite’n kan va chhawr nasa lehzual dawn em! Accident case-ah heng khawl tel lo hi chuan natna a hmuh chhuah theih loh avangin, accident case bikah a ṭangkai em em a ni. Accident-ah hian lu sawh a ni fo a, CT scan tih loh chuan lua thisen tling leh tling lo a hriat theih lo va, thingtlang aṭangin khawpui zawk pan a ṭul leh ṭhin.
CT scan leh X ray khawlte thingtlang lama bun chhoh zel hi healthcare-a hmasawnna chak tak thlentir theitu a ni. CT scan/MRI thlalak doctor result siam hi online reporting/telereporting ti thei tam tak an awm a, radiologist recruit kher ngai loin CT scan/MRI te hi a bun theih a ni.
X ray khawl ṭha si, man tlawh si lei tur a awm
Radiology department hi tunlai thiamna technology luh chilh nasa ber zinga mi a ni awm e. Khawl ṭhenkhatte chu AI thiamna hmanga thuam leh thlun zawm an ni tawh a, tunlai thiamna hmanga khawl thuam hi lo hmang ve zel tura inher rem pawh a ṭul chho telh telh dawn a ni. X ray khawl PHC-a hman tâwk mA 100 portable changkang tak tak cheng nuai 5 man aṭanga inṭan lei turte pawh a awm ta. Heng khawl ṭha tho si, man tlawm bawk site hi thingtlang PHC tinah dah theih ni se, thingtlang mipuite’n an va ṭangkaipui dawn tak em! MLA Pu Lalmuanpuia Punte, Nl. Baryl Vanneihsangi leh Pu Lalrinsanga Ralte ten an bial mipuite tana an MLA fund hmanga X ray khawl an constituency chhunga CHC/PHC tana an lei hi an bial mipuite hmangaihna a vang a ni a, intihhmuh chho zel se a duhawm.
Thingtlang mirethei tam takte’n khawpui zawk pana an tha leh zung, sum leh pai an senna nasatna chhan chu PHC, CHC leh district hospital-ahte medical facility a ṭhat loh vang a ni. Kutzungte ulh mai mai pawh X ray turin hmun hla tak tak an pan a ṭul a, PHC level tinah hi chuan X ray khawl man to lo tak, cheng nuai 5 man vel digital/computerised khawl changkang lei tur a awm tawh a ni. Kan ramin healthcare-a kan hmasawn lehzual nan te, kan lo hrisel zawk nante leh, MRI, CT scan, X ray, etc mamawh vanga hmunpui pan fo a tlem zawk nante PHC, CHC, district hospital-te hi radiology khawlte kan bun zel a ṭul ta hle a ni.
Kumin World Radiography Day-ah hian radiation worker te, X ray technician, radiographer hi mipui hriselna atan a kila lung pawimawh, nunna thâpa radiation effect ṭha lo avanga natna khirh vei thei reng an ni tih kan hriatpui a ṭul a. Tin, mipui leh damlote’n radiation laka kan him zawkna tura mithiamte thu sawite zawm zel i tum ang u.
World Radiology Day
chibai ule.
- Didikteii Pa