Written by
– Upa P. Zirkunga, Ramthar, Lunglei

Pu Rawnga leh Pu Ch. Chhunga te kha aw

Mizoten politics kan hmelhriat ve ṭanna chu kum 1946-a Mizo Union party lo ding kha a ni awm e. A hnu lamah chuan political party dang pawh a rawn piang chhuak zel a, ṭhenkhat an zuih ral a, a dangte piang zel bawkin, national party-te pawh zawmin, sorkarna la hial khawpte pawh an awm bawk.

Mizo Union kha 1946 aṭangin hruaitute leh party member-te ṭang mar pâtin kum 1952-a District Council inthlanah khan sorkarna an chang ta a ni. An policy leh vision-te tun hun aṭanga thlir let chuan tih dik tawk loh leh duhthusam lo tam tak a awm thei ang. Kum ruk chhung rim tak leh ṭhahnemngai taka an thawh rah chu kum 1952 District Council inthlanah hlawhtlinna an chan phah ta reng a ni. Kha kum ruk chhunga an thawh hona kha a ṭha a, an innêlin an inhmangaih a, an inpawhin an inchûlnêl hman riau a lo ni ang. An hming pawha inko lovin, Pu Rawnga chu Sangliani Pa, Pu Ch. Chhunga chu Zauva Pa, etc ti ngatin an inko ṭhin a ni. An fanute pasal neih pawhin chi leh kuangah inlaichina nei lo pawh man leh mual / manṭang an ineitir nual reng a ni.

District Council kha Mizo Union-in sorkarna a chan hnu, Primary Education pawh Council-in a lak hnu khan vawi khat chu Pu Ch. Saprawnga kha Lungleiah a rawn zin a, Lunglei Town Hall-a public meeting-ah thu a sawi a. Thu a sawi zawh chuan public meeting chu a an tawp zui nghal mai a. Pawna a lo chhuak tur chu pa pakhat (a hming leh khua thup) hian a lo châng a, a vuan ta tlat mai a, a ṭah khum ta a, “Ka pu Rawng, ka va han ngai tak che em,” tiin a ṭap ta a ni awm e.

Pu Rawnga chuan, “Kei tehlul, chuti taka min ngai chu .... pa (a fapa hming thup) eng nge ka ṭanpui theihna tur che a awm em? I fate zirtirtu hna thawk rual an awm em?” tiin a zawt a. Ani chuan, “Ka fapain pawl ruk chu a pass ve tawh a,” tiin a chhang a. Pu Rawnga chuan department changtute hnenah lo ngaihven turin a hrilh a, pension thlengin a thawk zui ta a ni awm e. Khatiang deuh khan Council hnuaiah party worker-te chu an thawh phak tawkte ngaihtuahin an lo induhsak ve ṭhin ni awm tak a ni. A mak lem lo ve. Hun a kal zel a, Mizoram a lo buai a. Kum 1972-ah chuan Mizoram chu union territory-ah hlan kai a lo ni a. MLA sawmthum (30) inthlanna kan nei ta a, Mizo Union bawk an chak leh ta ber a. Hetah tak hian a nia Pu Rawnga leh Pu Ch. Chhunga inhnialna, Mizoram Chief Minister hmasa ber tur an inhnawn nasatzia mita hmutu, benga hretu Pu C. Lalzawnga (L), Salem Veng Lunglei, LAD Lungleia Circle Supervisor sawi ka hriat a ni. Heti hian a sawi a:

”Kan inthlang zo kha sorkarna siam turin Mizo Union party chuan Assembly a ko a, kei chu Pu Rawnga inah ka thleng a. Assembly-ah chuan Chief Minister tur kan ngaihtuah/sawi ho ta ale. Pu Rawnga chuan Pu Ch. Chhunga a rawn rawt ta a, mi dang pahnih khat hming han lam zawkte chu an awm ve. Pu Ch. Chhunga chu a ṭang nasa ta hle mai a. Mahse, kan Chairman-in vote lak a rawt ta a. Vote kan han la a, hneh takin Pu Ch. Chhunga chu kan thlang a. Chu veleh Pu Ch. Chhunga chu a haw tau ta a, rorel chhunzawm theih pawh a ni tawh lo. Kan Assembly chu kan ṭîn ta a, zanah chuan Pu Rawnga chuan Pu Ch. Chhunga ina lêng turin min sawm ve a. Kan va thleng chu Pu Ch. Chhunga thinrim, lungawi lo kha a la reh lo a ni ang, a lo tûm bûr mai a, min dawngsawng ṭha duh lo va, an pahnih chuan an inbei/thlêm ta ngat ngat mai a.

“Pu Ch. Chhunga a ṭawng hmasaah a ṭang a, ‘Sangliani pa (Pu Rawnga), vawiina kan General Assembly thu rel chu, keia tan chuan thu lawmawm a ni hauh lo, lungchhiatthlak tak a ni. Hetiang hian dinhmun pawimawh leh sang takah min dah a, ka mualpho hunah min paih thlak a, min phûm bo in tumnaah ka ngai a ni,’ a ti a. Pu Rawnga chuan, ‘Zauva pa, i ngai sual der a nih chu. Nang hi kan party (Mizo Union)-ah chuan hmân aṭangin sûlsutu ber i ni tih hi kan hotute’n an hai hauh lo asin. District Council inthlan apiangin bial hauh bik i nei ngai lo va, bial hlauhthawn awmah i ding ziah a, hruaitu ve lem si, tlak pawh i tla zing ber tih hi kan hotute’n an hai lo teh a nia. Tun ṭum hi chu i hun a chhuak a ni ve hrim hrim tawh a ni. I ṭan tlat chuan kan mipuite (Mizo Union member) an beidawngin an rilru a hnual vek ang. Engah nge i huphurh? I kaihhruaina zarah Mizoram sorkar leh ministry chu chak tak leh tluang takin a kal ang a, keiin party lam aṭangin ka vengin ka rawn support tlat dawn che alawm. Zauva pa, zâm reng reng suh. Nang hi kan mipuite lungrualna ber i ni a, vawiin a i chhuak ta te kha, Assembly palai, ṭhahnemngai taka tha leh zung, sum leh pai lo seng tawhte rilru nat dante kha han hmu ve chiah la chuan, tun thleng thleng hian i ṭang miah lo vang.

‘Pathian zarah kan dam ang a, sorkar ṭha tak leh tluang taka kal turin theihtawp kan chhuah tlang dawn a lawm. Tunah hian i chhanna AW emaw AIH emaw ka nghak dawn lo. Hei, zante pawh a rei ṭan mai dawn a, kan ṭîn tawh mai dawn a. Tunah hian kan inkawmna thu ngaichangin kan inah kan hruaitute’n min nghak reng a nia,’ a ti a. Pu Ch. Chhunga chuan eng emaw sawi tum chu neiin a lang a, mahse, a sawi ta lem lo va. Varandah thleng chuan min thlah a, kan inmangṭha ta a. Kan lên chhung hian thingpui vawi hnih kan in a, Pu Chhunga nupui leh kei chu engmah sawi lovin kan lo ṭhu ngawi reng mai a, hun a rei duh khawp mai,” a ti.

Mizoram buai hma khan vawi khat chu Mizo Union hruaitute’n MNF party hruaitute inkawmna Pu C.L. Thianga dawr hnuai, Mizo Union party office-ah an nei a. Chutah chuan MNF party hruaitute chu an thil tum ṭhulh/sût turin an ngen a. Pu Denga’n an thil tum an sût leh a nih chuan an nunna hialin a tuar a hlauhawm thuin a chhang a ni awm e. Pu Chhunga chuan, Mizo mipui tam takin an tuar ai chuan nang leh kei hian tuar ila, mipui an him theihna a nih dawn chuan a ṭha zawk a lawm, tih thuin a chhang a. Tu ve ve mah inhmin chuang lovin an ṭîn ta a ni awm e. A kimchang hre duh tan ‘Khuarei sûlhnu’ tih, Bualhranga lehkhabuah chhiar tur a awm. Rambuai karah Mizoram sorkar Pu Ch Chhunga, Chief Minister sorkar chu inzir chawp titihin a kal ve zel a. Ram buai karah hmasawnna hna chu a kal chak thei lo tih hriain amah CM Pu Ch. Chhunga pawh remna leh muanna a awm theih nan ramhnuai mite be turin Mahmuam, East Pakistan (tuna Bangladesh) thlengin a lo zuk kal nghe nghe a ni awm e.

Pu Ch Chhunga nupui Pi Rovi hi sawi kai leh zawk teh ang. Hmân kum lawka MZP-te’n khualbuk sak an tumna Zophai leilet kha a ta a ni a. A leilet ram chhungah kawngpui an lai tlang a, Assam sorkarah compensation claim turin thurawn an pe hlawm a ni âwm a. Ani chuan, “Assam sorkar aṭanga compensation ka lak chuan kan ram leh a chhehvela huan lo ram, leilet Mizote ta ngei Assam kan pe a ni dawn a, chuvangin, ka dil lo vang,” a ti e, an ti. Ram hruaitu nupui awm rêng a ni e.

A tawp nan

A chunga ka han tarlan takah hian, eng nge kei ni ṭhangtharte hian zir tur kan neih tih ngaihtuah ila. Nihna duh em em te hi a ṭha vak lo, a tling tawk lo an ni duh fo. Chuvangin, hovah te, kohhranah te, political party-ah te hian nihna leh chanvo te hi inchuh lovin, a tling zawkte hi i kian thiam ang u.

– Upa P. Zirkunga, Ramthar, Lunglei