VAWIINA THU DIK CHU

In lian tak, chhungkaw tlem si (Big house, small family)

He thu hi vawiina thu dik a ni. Chhungkaw tam tak chuan hun rei tak kal tawh aṭang khan chhungkaw tlem hi changkannaa ngai kan tam a, fa neih tlem kan intihhmuh a, kum sawmhnih a lo liam leh meuhah chuan chhungkaw rual kan awt leh si ṭhin. Chhungkaw tlem kha changkannaah kan ngai a, chhungkaw tam chu changkan lohnaah kan ngai tlat ṭhin kha inzirtirna dik lo tak a ni. Chhungkaw changkan leh changkan loh chu tlem leh tam vang a ni ngawt lo a, chhungkaw khawsak rel dan a zirin a ni ber zawk.

Aizawl khawpui chhungah ringawt pawh hian in leh lo ṭha tak tak chhunga chhungkaw tlemtê chêng hi an lo tam viau mai a, in lian tak chhunga chhungkaw khawhar taka chêng hi an lo awm ta nual mai bawk a. Lalpa chênpui loh chhungkua hi a lo awm thei dawn a ni hi tih tur pawh an lo awm ta! Pathian malsawmna dawngin sum leh pai pawh kan lo nei a ni ang a, in leh lo pawh ṭha tak kan nei ang, malsawmna min petu kan hriat leh si loh chuan khawvel ropuina chu mittui titla tamtu mai a ni zawk si ṭhin.

Thiamna sang si a, hriatna tlem si (More degree, less common sense)

Ṭum khat lehkhabu tlangzarhna hmuna ṭhalai rual kal khawm zinga Thanpuii Pa hming pum hre lo leh Sialton Official ziaktu hming hre lo tamzia ka hmuh khan mak ka ti a, hriat loh theih loh nia ka ngaih an hre lo khan min tihrilhhai hial mai.

Mi pangngai tana hriat ngei ngei tur chin hi a awm a, zir tam vanga hriat tur ṭul pawh a awm thei ang. Mizo ṭhalai zingah hian mahni zirlaia thleng sang tak si a, zirlai pawn lam (inchhung khawsak dan leh vantlang zinga khawsak dan zawng zawng huap vekin)-a engmah ni si loh hi kan tam viau thei awm e. A bik takin Mizo kan nihnaah vawiin thlenga kan nunphunga bet tlat reng tura ngaih–tlawmngaihna, aia upa zah leh mi dang chunga hawihhawmna lantirte hi kan ṭhalai zingah hian inhrilhhriat thar a ṭul ta hle. Hmun tinah hian aia upa zahna tlachham tak tak an lo tam tain, nu leh pate kutthlak duh hial pawh sawi tur an lo awm ta. Thiamna sang si, hriatna tlem si te vang hian khawtlangah harsatna a thleng fo a, an thiamna hman tlak si loh ṭhahnem tak kan neihte hi asset ang zawnga ngaih tur nge ni ang tih pawh hriatthiam har tak a ni.

Lak luh tam tak nei chunga thinlung muanna nei tlem si (High income, less peace of mind)

Thinlung retheihna nei reng chunga dam chhung hun hmangte hi mi khawngaihthlak tak an ni. Mi hausa tak pakhat damlo hian damdawi in tukverh aṭangin kawngpui sira inhlawhfate hlim taka hnathawk lai chu mittui tla dawnin a thlir a, a awt ngawih ngawih mai a ni. A neih ve loh hlimna an nei chu a awt a, a chan ngai loh zalenna an chang bik chu thîk phâk rual loh tih a hre reng chungin a thîk em em si a.

Vawiinah pawh hian nangmah pawhin i hre ngeiin ka ring; mi hausa uikawm tak takte hian hlimna an nei tak tak ngai lo tih hi. Ratan Tata hlimna ber chu mi harsa tak tak tana sum leh pai a theh chhuah ṭhinna kha a ni a; chutiang ti ve thei ngai lo, sum leh pai nei ṭeuh chunga thinlung rethei em em site hi kan ramah hian an va tam si em! Aizawl khawpuia nu leh pa tam tak rûmna chhan hi ngun taka ngaihtuah lêm loh pawhin an fate khawlohna vang a ni tiin sawi ila a tam zawk hi chu a dik mai thei. Nu leh pate’n an fate ruihna tur zawnsakte pawh an awm ni awm tak a ni; chutiang chhungkuaah chuan muanna a va tlem dawn em.

Hriatna ṭha tak nei chunga finna nei tlem si (Good knowledge, less wisdom)

A bik takin Mizote hi intifing chi kan ni em ni aw tih tur a ni. Thil rêng rêngah hian intihria hi kan tam a, kawngpui kama in sakte hian an râwn pawh ni hauh si loa ngaihdan lo sawi ve hi an tam ṭhin e, an ti a; a dik duh hmel hle.

Pathianin mihring thluak a siam dan hi a ṭhat dan sawi phak rual loh a ni a. Chutianga thluak ṭha tak chu kan hman dan erawh a inang lo hlawm viau thung si hi a makzia sawi sen a ni hauh lo ang. Politics kan kalpui dan te, tlawmngai pawl (NGO leh CBO) kan kalpui dan te, kohhran kal danah te hian lungawih lohna a awm fo ṭhin. Mizo Union hun lai aṭang tawha Mizote’n politics kan kalpui dan fuh lo hi vawiin thlenga la danglam lo tam tak a awm. Tlawmngai pawl pawh hmun ṭhenkhatah chuan hruaitu nih a manhla ṭhin viau a ni âwm a, kohhran ngei pawh duhtui ber tur a nih nen, rawngbawltu kan lak danah mi hausa leh neinung deuhte duhsak bik ni awm taka sawisep a kai ṭhin leh changkanna lam kan uar ta lutukte hi thlarau lama hnuhnâng kan neih theih loh phahna chhan lian tak a ni thei awm e.

Mawhphurhna leh chanvo kan inpek danahte hian nu leh pa fel avanga an fate chanvo pek ngawtte pawh sawi zauh tur an awm ṭhin a, a pawi hle. Anmahni’n an tlin a, ti thei tura kan ngai a nih chuan chanvo pek chu a sual hauh lo ang a, an chhungkaw dinhmun leh nihna vanga chanvo pek ngawt hi bansan vang vang theih a ṭha.

Kawp tam tak nei a, hmangaihna dik nei si lo (Number of affairs, no true love)

Hei phei hi chuan tunlai ṭhalai zingah an tam viau awm e. Hmangaihna hi eng nge ni a, hmangaihna dik chu eng nge tih ngaihtuahna nei miah loa mipat hmeichhiatna hi hmangaihna emaw ti tlat an tam viauin a rinawm. Phat rual lohin kan ramah HIV/AIDS a hluar hle mai a, hei hian nun kan thlah zalenzia a tilang thei a ni.

Nu leh pa kianga awm tam hlutzia hi ṭhalaite hian hre thar ila, chhungkua inkawm ngaih hlâwknate hi chhar chhuah tum ṭhin ang u. Kan pastor pakhat chuan a fate nen ngaihzawng chungchang an sawiho fo thu a sawi hi ka hre reng ṭhin a, chutiang chhungkuaa chên chu a nuam ngawt ngei ang.

Zirsangzela Hnamte hmangaihna leh Lallianmawia hmangaihna kha khaikhin a ni ṭhin a, Zirsangzela hmangaihna kha dah chungnun a ni zawk fo. Keimahni chauh min hmangaih tura beiseina hian mi nun kan tichhe thei chauh pawh ni loin, thihna hial a thlen thei ṭhin. Mahni ta bil tura ngaihna lian tak kan nei ṭhin hian harsatna a thlen phah fo a, kan hmangaih tak tak a nih chuan Zirsangzela hla ang hian an hlimna kan ngaihtuah tel tur a ni.

‘Aw le, i lungdumtu ngei chu suihlung siin lo pawm ta la; ka hmangaihna vang che hian maw, hlimte’n i lên chuan lawm zel tang e.’

Khaikhawmna

Kawng hrang hrangah hian kan hma lam hun hi thui tak thlir fo a ṭul a, a pawimawh bawk. Ṭhenawm state-te’n hma an sawn thu chanchin tharah kan hmuh rualin, keini sûkna ngaiah kan la su tlauh tlauh si hi hriat loh der har tak a ni ṭhin. Kan Kristianna ngei pawh hian hma lam min panpui thei tak tak lo em ni tih hial tur a ni a, inngaihtuah chian kan ngai hle. Kristianna chuan mimal nun khawih danglam se la, nulat tlangvalnaah pawh hmun pawimawh changing, politics-ah pawh hmun laili ber chang ṭhin rawh se. Chutiang a nih loh a, Kristianna chu hmaikâwr ang chauha kan hman reng chuan he ram hian hma lam a pan ngai lo ang.

K. Saigal ṭawngkam, “In Kristianna hian mi lem a siam tam si a,” tih kha ka hre chhuak fo ṭhin a. He hnam hma lam hun zel atan hian Kristianna nge, culture zawk hi kan chawi nun ang tih pawh ngaihtuah tham a ni.

- Mahmuaka Chhakchhuak