Ka thawnthu phuah ve chu ka tibo leh daih–Keimah leh thu ziah lam

Hmana Mafaa'n thuziak inruksak, plagiarism chungchang a rawn sawi khan ka rilru hi a thar leh hle mai a. Ka tleirawl laia thawnthu ka phuah ve e ka tih ve kha, khawla chhut pawh ni lo, kut ngata ka ziah pum ve thlap, ka chilh khawm pum ve thlap, mahse, ka tih bo tak daih kha ka hriat chhuah leh phah vang a ni. Mahse, engtia han tih vak ngaihna lah chu a awm tawh chuang hlei lo va.

Thu ho lutuk, keimah ka insawi ropui chawp tumna vel mai mai thil nêp lutuk hi tuna ka han sawi chhuah leh takna chhan chu, he thil hi ka rilruah hian thi hlen thei lovin, ka thinlung sir khatah hian a la nun ve reng thin avang hian, he leia ka la dam lai ngeia sawi chhuah ve hram hi ka duh vang a ni. Mi zawng zawng hian mahni chanchin sawi nuam kan ti tlang ṭheuh si a.

Keini ang duang chanchinte hi chu tumah hian kan damlai leh kan thih hnuah pawh an rawn sawi ve awm der si lo. Tin, kan thih hnu chuan eng emawte chu lo sawi ve ta pawh chu ni se, kan hre ve thei tawh dawn chuang si lo. Chuvangin, kan damlai ngei mai hian mahni chanchin hi mahni hian sawi sawi mai ila a ni mai alawm. Mahni vei zawng leh sawi chak zawng han sawi chhuah vete hi mi dang tan chuan ho hle mah se, ka tan chuan a nuam ve tlat.

Tun hma kha chuan mi tin deuhthaw mai khan thawnthubu leh lehkha chhiar hrim hrim kha kan la tuipui em em vek mai a. Chanchinbu phei hi chu mipa naupang ka nih lai aṭang tawhin ka chhiar ni tin ve tawh ṭhin. Tleirawl kan nih chhoh vel aṭang khan thuziakmi nih ve hi ka lo chak ve em em tawh ṭhin a. Mahse, keini ang mi rethei lutuk, michhe daikil kara mi tan hi chuan han tum ve phak ngam leh han zuam ve ngam, tih ve chhin ngam tur reng reng hi kan nei ve ngam ngai lo a ni. Mahni insitna hlirin kan khat ṭhin a, beisei ngam neih a har em em ṭhin a ni. Chu bakah, kei phei hi chu ka kut ziak, ka hawrawp chhe lutuk avang hian thuziakmi nih chu ka puitlin zo dawn chuang khan ka inhre ṭhin lo bawk.

Chanchinbua thu chhuah tur ka pek hmasak ber ṭum kha ka la hre reng. Matric kan han pass ve a, sawrkar hnate kan han zawn ve takah chuan, mahse, hna kan hmuh mai tak si lohah chuan mawhpuh tur kha kan zawng kual vel ta ṭhin a. Ṭum khat pawh Employment Exchange sawiselna ka ziak ve ta alawm maw le. Ka kut ziak chhe lutuk tak mai kha Romei chanchinbu khan ṭha lutuk mai khan a rawn chhuah ve ta a nih chu. Ka thu ziah chhan ka subject ai mah khan khatih laia chanchinbu lian ber leh lar bera ka hming lo lang ve ta vang mai chu ka lawm zawk hial khan ka hria. Employment department lam chuan an lo ngai thu tak ve leh ta nghal a. Min chhanna leh anmahni an insawifiahnate kha an rawn chhuah ve leh ta vel a nih kha. Ropui ka lo inti ru ve viau tawh a nia aw. Chu chu kum 1980 tir lam kha niin ka hria. Chanchinbuah hian engtik lai aṭangin nge thu i lo ziah ve tawh reng reng a, tia min zawt thintute ka chhanna pawh ni ve nghal bawk teh se. Chuta ṭang chuan eng eng emawte ka ziak ve mai mai ṭhin a, mahse, puitlin leh tak tak ngam chuang si lovin ka paih leh mai mai ṭhin. Chanchinbuah pawh chuan ka ziak zawm leh ta chuang bawk lo a, vawiin thleng hian thu tak tak leh thil tak tak ziakmi chu ka ni lo hlen ta a nih hi.

Kan tleirawl lai khan All India Radio, Aizawl hian, 'Ka hla duh zawng' programe an siam ṭhin a. Chutah chuan thu leh hla lama mi ril tak tak leh mi puitling tak tak ho khan programme vawi khatah khan mi pakhat zel khan hun an hmang ṭhin. An hla duh zawngte thlangin thu leh hla eng eng emaw literature lamte an sawi ṭhin a. Kei naupang te e ti lo chuan chu hun chu hman ve ka lo châk ve leh ta tlat pek a nih chu. Tichuan, ka lo inbuatsaih ve nasa ta mai a. Ka kutziak chhe lutuk tak mai, tam tham ve em em mai si chu kan veng nula Marovi, tuna Venghluia Pu VL Chhuanga nupui Pi Vanlalrovi hi an office typewriter-ah chuan ka chhut chhuahtir ve ta thlap mai a. Tuna ka ngaihtuah leh hian a lo va han inthlahrunawmin a lo va han zahthlak mang tak e aw, ka ti leh ṭhin. Pi Marovi chungah a tharin lawmthu ka sawi nawn leh e.

Tichuan, ka script chhah ṭha ve angreng tak mai chu Dakinpui aṭang chuan AIR lamah chuan ka'n thawn ve ta ngei mai a. Mahse, ka inbuatsaih dan a ṭha tawk lo an ti nge, chutiang hun hmang tur chuan ka la naupang lutuk deuh an ti nge ni, min thlang ve ta lo. Lo inbuatsaih ṭha leh tura min tih pahin ka script pawh chu min rawn thawn let ve leh ta thlap bawk. Tun ang hunte hi chu ni se, min thlang tawh ngei chuan ka ring a ni. Mahse, chutiang thlarau chu ka chang tawh der si lo va.

Chutih hun lai vel tho chuan thawnthu ka phuah e ka ti ve bawk a. A hming chuan ka duh ang thlap chuan phuah zo ve khan ka inhria a ni. Mahse, tumah ka entir leh ngam ta chuang lo va, kutziak ngata ka ziah zawh vek tawh, ka chilh pum ve thlap tawh chu ka dah leh ta vel mai mai tho a ni. Mahse, nupui ka neih zanin a phuahtu sawi hmasa miah lovin ka nupui bulah chuan ka chhiar chhuak zo ve ta vek thung a. Ka nupui chuan ngaihnawm a ti ve ngang mai a, tu phuah nge, a tih a, keima phuah ka han tih zet chuan mak hi a ti ve nasa mai a. Chhuah ngei ngei ang che, min ti ve ta hial a ni. Kei pawhin chhuah ve ngei ka chak rilru ṭhin hle a. Engtin emawa tih dan a awm takin tiin, ka vah chhuahna khawi khawi emawah te ka ak chhuak tel ve fo mai a. Mahse, tuma bulah mah chuan engmah pawh chu ti leh ta chuang lem hlei lovin ka hawn leh ringawt zel mai ṭhin a ni. A tawpah phei chuan a bona chin pawh hre lo khan ka lo tibo ta nge nge a; a spare copy lah chu a awm der si lo.

Tun hmate kha chuan khawvel kawng chhuk chho khampei vel hi chhan hrang hrang avang khan ka lo pal kual nasa ve ṭhin si a. Hmun tin hmun tang ka dai a, kil tin kil tang hrût vel ṭhin mi ka lo ni ve si a. Tluklehdingawn khan khawvel ka lo hmang ve nasa tawh bawk nen, chu ka thuziak pawh chu khawi laiah ber khan nge ka tihbo tak hriat theih a ni ta lo a ni.

Kha ka thawnthu phuah ang deuh hlek kha a bua lo chhuah an awm a nih pawhin kei chuan ka thu phuah a ni e, ka thu an ru e, ka thu ziak tihbo an lo chhar e pawh ka ti dawn chuang hauh lo va, ka lawm zawk dawn a ni. Achhan chu, ka tihpuitlin theih loh tipuitlingtu an lo awm a ni mai. Amaherawhchu, ka thu ziak tihbo miin a buin an lo siam e ka tihna erawh chu a ni hauh lo a nia aw.

Ka tleirawl laia ka thawnthu phuah ve kalhmang chu hetiang deuh hi a ni. Mizoram buai lai khan mipa naupang pakhat, a nu leh pate’n sipai kut tuara an thihsan, an in pawh an hâlsak vek tawh chu India sipai officer pakhat, fa nei thei lovin fa atana a lak chungchang a ni a. Chu mipa naupang chu vai rama a seilen hnu chuan chu India sipai officer te laina hnai nula nen an inngaizawng ta a. Mahse, inneih a rem tak si lovah chuan baihvai takin Mizoram lam a lo haw chho leh ta a. Mahse, an khua leh an in awmna ṭhin te, a laina hnai turte awmna awm pawh chu a hre tawh bawk si lo va. Tichuan, Mizoramah chuan vâkvaiin, baihvai takin amah chauhvin a nu leh pa thlân awmna a zawng chhuak thei ta hram a. A nu leh pa thlân awmna hmunah chuan lehkha hnutchhiahin, ama nunna pawh chu a lo tawp ve ta a ni, tih lampang a ni. Kei pawhin ka phuah dan tak kha chu ka hre kîlh kêlh tawh bik lo.

Ka thu phuah ang deuh hlek hi lehkhabua lo siam an lo awm a nih hlauh chuan, kan rilru, kan mitthla, kan ngaihtuahna leh kan suangtuahnate chu a lo va inang em em ve le, kan ti tawh mai a ni ang chu.

Thil pakhat–Mizo ṭawnga thu kan ziah hian, a thu azir te, a thu kan sawi mek lai leh kan sawi tum azir te, a thu kalhmang, sentence azir te, a thu hma lam leh hnung lam azirte hian ziah zawm tur leh tur lohte hi a awm a ni tih hi kei chuan ka chiang bal bal a ni e. Mahse, kei pawhin ka ti dik vek thei bik chuang lo. Mi dang mitmei vên a nat avangin ka ti buarchuar leh nuai tho ṭhin a nih hi.

Mizo ṭawnga thu ziak ṭhintute hi chu Mizo emaw, Mizo ṭawng thiam emaw an nih avang leh, a lo chhiar turte pawh Mizo an nih ṭhin avang hian, kan thusawi lai kalhmang aṭangin kan thil sawi, kan thumal ziah hi Mizo chuan eng nge a nih, eng nge sawi a tum, engtia chhiar tur nge, engtia lam tur nge tih kha chu Mizo thluak leh Mizo rilru hi chuan a lo hre nghal vek ṭhin a ni. Hnam dang ṭawng ziah dan kalhmang anga lo teh phêt tum leh hnam dang ṭawnga lo chhiar phêt tum loh tur. Hnam dang ṭawnga teh tur leh hnam dang chhiar tur chu hnam dang ṭawngin kan ziak ve mai ang.

Mizo ṭawng hi chhiar dik loh luih ṭâlh lo tum loh tur. Pathian be tura kan kal khawmna in pawh hi, a bulah hawrawppui dahin 'Biakin' tih mai hian Mizo tute pawhin a hma lam thute nen a awmzia, a nihna kan hre vek. Kan veng Biakinah ka inkhawm, in veng Biakin chu a mawi, tih hian mi i va 'biakin' tihna a ni lo tih kan hre thei vek. Chutiang bawkin Dakin te pawh. Dakinah thil ka thawn, tih hian a grammar em, a technical em tih vel chhût kual hmasa lo khan keini Mizote chuan, thil thawn vel buaipuina hmun Dakinah thil a thawn a ni tih kha kan lo hre nghal mai thei ṭhin a ni. Dâk chungin, van lama dâkin, vanva dâkin thil a thawn emaw ni chu le, tih ṭalh kan tum ve lo. Dakinpui, inpui, arpui, arpa, varakpa, varaknu, ngaih kawih luih tlat tur a awm lo. Ekin, zunin, tihte pawh hi kan thu sawi lai mekah thil dang lo hriat pawlh ṭalh tur a awm loh chuan ziah zawm mai hi eng nge a pawina? Mihring chenna pawh hi a bul hawrawp puiin 'In' tih zel mai hi a inhmehin chhiar a ti nuam zawk mai lo maw? Mizo ṭawnga thu ziah chu Mizo thluakin, Mizo ngaihtuahnain, Mizo rilruin Mizo ṭawnga lo chhiar mai tur. Ziah dan kawngkal lo lutuk erawh a awm ṭhin bawk.

Mizo ṭawng hi a hausa lo ti tawh lo ang u. Mizo ṭawng hi thumal pakhat pawh modi-in awmze tam tak a nei ṭhin. Thumal pakhat thlûk dan azir hian thil hrang hrang, kawh leh sawi tum hrang hrang a nei tam lutuk in ti ve em le? A thlûk tihdanglam avanga ziah zawm leh zawm loh hun te pawh a awm ṭhin lo maw? A thlûkna hi dah thiam ve zel phei ila chuan thu chhiar dan kawngro chu a su khawp mai ka ti bawk. Thil hming emaw, thil hming aiawhtu emaw, mahse, lam khat aia tam ni si ṭhenkhatte hi chu ziah zawm mai awm chi hi a awm nual in ti ve em? Thu awmze pakhat nei, mahse, lam khat aia tam ni si ziah zawm mai chi hi a awm nual in ti ve em?

Ziah zawm loh tih thupui bera neih lutuk hian hmun a awh thui mai mai e, ka tih deuh vangte pawh a ni e. Chanchinbu lamah editor-te’n hmun min chantir ṭheuh an duh bawk si avangin kan thu ziah, kan ṭawngkam han timawi phuisui deuh tur, ṭawngkam hnih khat lek emaw, thumal leh hawrawp pahnih khat lek emaw pawh editor ṭhenkhatte’n chuangtlai deuh nia an hriat si chu an lo paih daih zel bawk ṭhin si a. Mahse, kan vai atana hmun an ren vang a ni si a, dem theih an ni dêr bawk si lo. Sawi duh ka ngah, tâwk hrih rawh se.

- K. Hmingthankaia