Written by
- Sangkima, Tlangnuam, Aizawl. Mobile:9856090630

Jerusalem khawpuia Biak In (Church of Pater Noster)-a ‘Kan pa, vana mi’ ṭawngṭaina dah a nih dan leh kei

Ram Thianghlim tlawha i zin chuan Jerusalem khawpui aṭanga ṭanin, hmun hrang hrang tlawhin i hun i hmang ngei ang. Chung zingah chuan Olive tlânga Church of Pater Noster (Kan Pa Vana Mi Biak In) i tlawh hmasak pawl a ni maithei bawk. He biak in hi Isua zirtir pakhatin, “Lalpa, ṭawngṭai dan Johana’n a zirtirte a zirtir angin min zirtir ve ta che,” a tiha Isua’n a zirtir takna hmun kha nia sawi a ni.

He biak in hi i tlawh a, a chhung i luh veleh a hungna bang chhung lamah chuan ṭawng chi hrang hrang 140 vela ziak, Mizo ṭawnga “Kan Pa, Vana Mi,” mi tam zawk hriat dana “Lal Ṭawngṭaina” tih chu khawvela ṭawng hrang tam takte zingah tuilet hnua a hmasa ber atan December 5, 2024 khan Mizo ṭawng dik taka ziak chu tara dah ve a ni a. A bik taka malsawmna leh a hawnna hun chu January 13, 2025 khan Aizawl Diocese leh Mizo ṭawng hmangtu zawng zawngte aiawhin Rev. Fr. Santosh Lobo, OFM (Capuchin), Jerusalem-a awm mek (posting) chuan malsawmin a hawng a, mi dangte pawhin puithiam hi an ṭawiawm bawk. Rev. Fr. Santosh hi St. Francis of Assisi Parish, Mamit, Mizoram lamah pawh a lo awm tawh ṭhin a, ani hi hetia Jerusalem lama sawn a ni pawh hi tuna kan sawi tur atana hma la thei tura Pathian remruatnate pawh a ni thei mai awm e. Harsatna leh buaina dangte a awm a nih loh chuan he ṭawngṭaina hi he biak in hungna bangah hian a awm ve reng tawh turah i ngai ang.

Aw le, tunah chuan he thil atana hmâ lak a nih dan leh he thila ka lo inrawlh ve dante bâkah, sawi tur ṭul dangte sawi ka’n tum dawn a ni. Mi ṭhenkhat chuan tuna ka sawi chanchin hi khawimaw laiah chuan in hmuin, in lo chhiar tawh maithei a, a chhan chu he thu hi Shalom (Catholic Monthly) leh Zalen (Sunday Weekly)-ah te famkim lo takin chhuah a lo ni tawh a ni. He thu vek hi Catholic Ṭhalai Pawl, Cathedral Branch Golden Jubilee Souvenir, 2025-ah chhuah a lo ni tawh bawk. Mahse, tunah hian he ‘article’ atana thu leh hla ṭhenkhat hmuh belh leh hriat belh a nih avangin a theih anga ziak ṭha a, chhuah nawn leh hi ṭul nia hriatna avangin tih nawn leh a ni.

Kan thupui lama kan luh hmain, he biak in, Church of Pater Noster chanchin hi sawi hmasa ila. “Pater Noster” chu Latin ṭawng a ni a, Sap ṭawnga a tlukpui chu “Our Father” tih a ni. Mizo ṭawng chuan “Kan Pa” tihna a nih chu! Tichuan, “Church of Pater Noster” tih chu “Kan Pa Vana Mi” tih ṭawngṭaina hming chawia ‘biak in’ sawina a nih chu! Church of Pater Noster hian chanchin sawi tur tam tak a neih mai bakah, sawi dan pawh ṭhahnem tak a awm a. Amaherawhchu, tunah hian tawi si, famkim taka sawi kan tum dawn a ni. A tira a hming chu “Eleona Basilica” tih a ni a, Rome lal ber Constantine the Great (AD 306-337) khan AD 330-a a sak a ni a. Olive Tlângah awmin, zawlnei Elija (Elias) hming chawia sak a ni. Constantine-a nu Helena kha ram thianghlima Isua sulhnu leh hmunhmâte ngaihvena tlawhfo ṭhin a nih avangin he biak in pawh hi Constantine-a’n a nu a zahna lantir nana a sak a ni. “Eleona” tih chu Grik ṭawng niin, “Olive Huan” tihna a ni a. Chuvangin, he laia biak in awmna hmun hi “Olive Tlang” tiha hriat a ni a, mahse, Isua van lawnna tlâng nen chuan inzawmna nei lova sawi a ni. Helai hmunah hian pûk (cave) pakhat a awm a, chu chu Isua’n a zirtirte he ṭawngṭaina a zirtirna hmun kha nia sawi a ni bawk. He biak in hi AD 614 khan Sasanids (Iran)-hote’n an tichhia a, chu chu kum zabi 12-na lai khan Crusaders-ho khan an sa ṭha leh a. Chu chu Aigupta leh Syria lal, Saladin (1137-1193) chuan Crusader-te a hneh hnuah a tichhe leh a, ani hi Ayyubid lalna (dynasty) dintu niin, Muslim hruaitu leh sipai hotu ber a ni. Ani hian Crusader-te chu a hneh a ni.

He biak in, Muslim-te tihchhiat vek hi Princess Aurelia Bossi de la Tour d’Auvergne chuan a sa ṭha leh a, kum 1868 khan sak ṭhat hna ṭanin 1874-ah sak zawh a ni. Ani hi France ram lalnu a nih avangin tun thlengin he biak in leh a chhehvel ram zau tak hi France sorkar kutah a la awm a. Chuvangin hemi kawnga hmalâknaah pawh hian French Charge de Affairs hnen aṭangin phalna lak a ngaih bakah, a hmun enkawltu Sister pawl, Carmelite Cloistered Sisters, Carmelite (Order of Discalced) tiha hriatte hriatpuinate pawh neih a ngai bawk.

Church of Pater Noster hmuna Mizo ṭawnga “Kan Pa Vana Mi” ṭawngṭaina dah ve theih a nih tak chungchangah hian hmalakna ka nei ve a, chu chu tawitea sawi ka tum a ni. Kei hian hma la lo ila, tun hun hi kan thlen ka la ring lo. A chhan chu, kum 2015-a ram thianghlima ka zin ve hma khan Mizo, Catholic mi leh mi lo, ṭhahnem tak an lo zin tawh a, he mi kawngah hian hmalâkna a awm hriat a ni lo. Kei pawn kan zin haw aṭanga kum li a ral dawnah ka buaipui ve chauh a ni. Hemi kawnga hma la awm chhun nia hriat Revd. Chuauṭhuama (RIP) chuan a hlawhchham thu a sawi.

Kum 2015 khan Faith Tours and Travels a neitu, Miriam Bochung, Ramhlun, Aizawl hmalaknain kan nupain ni 10 chhung (May 24–June 2, 2015) thangin, mi dangte rualin ram thianghlim tlawhin kan zin ve a. Heta zinte hi kan vaiin Mizo hlang mi 35 kan ni. Kan hlimin nuam pawh kan ti hle mai! May 29, 2015 chuan tuk dang ang bawkin breakfast kan ei zawh chuan kan thlenna hotel aṭanga chhuakin, hmun hrang hrang tlawh turin kan chhuak leh a. Hemi nia kan hmun tlawhte zing pakhat chu biak in, a hming Church of Pater Noster a ni. He hmun kan thlen a, a hung chhung kan luha kan hmuh hmasak ber chu biak in hungna banga ṭawng hrang hrang 140 vela “Kan Pa Vana Mi” ṭawngṭaina ziak lo awm tuar mai chu a ni. Chutianga ṭawng hrang hranga ziakte ena kan fan kual lai chuan kan zinga ṭhenkhat chuan Mizo ṭawnga ziak ‘ṭawngṭaina’ awm ve se tiin an duh thu an sawi a. Chutihlaiin, kei chuan ‘Engtin nge hetiang hian he thil hi a awm theih aw’ tih ka ngaihtuah a ni. Chu chu tuma hnenah ka sawi chhuak chuang lo. A tawi zawngin, helaia hun kan hman zawh hnu chuan hmun dang fang leh turin chu hmun chu kan chhuahsan leh ta a. Kan zin chu dam takin June 2, 2015-ah Aizawl kan thleng leh ta a. Kan zin hnu kum 4 dawn a liam hnu chuan Revd. Chuauṭhuama (RIP) chuan Vanglaini chanchinbu February 16, 2019 chhuakah chuan article “Olive Tlângdung” tih a ziak chu a lo chhuak a. Kan hriat ṭheuh angin a dam lai khan Inrinni apiangin Vanglaini-ah Revd. Chuauṭhuama article chhuah ziah a nih ṭhin kha. A thuziak kha ka hmaih ngai lo. A article ṭhenkhatte phei chu ka thuziak ṭanchhan atante pawh ka hmang nual a ni. Ṭhenkhatte chu ka chepthla a, ka la kawl bawk.

Tichuan, tuk dang ang bawkin Revd. Chuauṭhuama (RIP) thu ziak “Olive Tlangdung” tih chu ka chhiar a, a ngaihnawm hle mai! Tihian a sawi a, “Olive tlângdung hi a sei viau a, tlâng hlawm pathum inzawm a ni a; a tlângdung pumpui chu mêl 2 ½ zeta sei a ni,” a ti. A sawi zel a, “Olive tlângah hian Church of Pater Noster a awm a; chu chu Isua’n a zirtirte Lalpa ṭawngṭaina a zirtirna hmuna biak in a ni. He biak in bangah ṭawng hrang hrangin Lalpa Ṭawngṭaina an ziak hlawm a. Mizo ṭawng Lalpa Ṭawngṭaina erawh a awm ve lo. Kum 1998-a Jerusalem ka tlawh khan thîr khawng taka Lalpa Ṭawngṭaina ker sa ka keng a; biak in bangah chuan tar ve mai theih turah ka ngai ringawt a. Mahse, chuti maia tih theih a lo ni lo a; … mahni awmna rama kohhran hruaitu lu berin Lalpa Ṭawngṭaina chu a dik ngei a ni tih a pawmna lehkha thawn tur a ni a. … Mizo ṭawng Lalpa Ṭawngṭaina dah ve ka duhna hi ka sawi tawh thin nâ a, ka la hlawhchham rih a ni. Roman Catholic unaute hian an Bishop hoin tih tum se la, an tân tih a harsa lo ang,” tih ka chhiar lai chuan ka rilruah rang zet hian ngaihtuahna a lo lut a. Chu chu “Tlâng chunga thusawi” (Sermon on the Mount) hmuna biak ina kan ṭawngṭai zo, pawna puithiam pakhat nena kan inbiak thu chu a ni.

Ram thianghlim kan thlen tuka kan hmun tlawh hmasak ber chu “Sermon on the Mount” a ni a, tunlai chuan “The Beatitudes” tia dah a ni bawk. Hetah hian biak in a awm a, tah chuan ṭawngṭainate kan hman zawh hnu chuan kan chhuak leh ta a. Biak in aṭanga kan chhuah chuan puithiam pakhat ka hmu a, kan inbia a. A hnena ka sawi chu, “Khualzinte tan biak in tina inkhawmna, mass neih theih a nih leh nih loh,” a ni. Ani chuan, Jerusalem-a an hotute kaltlanga ruahmanna siam theih a nih thuin min chhang a. Chu kan inbiakna chu ka ngaihtuah chhuak a, Jerusalem lama thuneitute biak chuan “Lal Ṭawngṭaina” pawh chu dah ve theih dan a awm ka ring ta tlat a.

Chu ngaihtuahna nen chuan Revd. Chuauṭhuma (RIP) thusawi chu ka ngaihtuah zui ta a. He thil hi kohhranin awmze neia hma a lak chuan “Kan Pa Vana Mi” ṭawngṭaina pawh chu a dah ve theih ka ring ta tlat a. Mahse, engtianga bawhzui tur nge ni ang tih chu ka la bangbo hle! Chutianga bangbo taka ka awm lai chuan Parish Pastoral Council (PPC) ṭhutkhawm neih a hun a, agenda tur ngaihtuaha ṭhutkhawm chu a ngai ta a. Chutah chuan thu ngaihtuah tur (agenda) pakhat atan “Church of Pater Noster hmuna ‘Kan Pa Vana Mi’ tih ṭawngṭaina dah ve tura hmalak ni rawh se,” tih thawh a ṭhat tur thu chu ka ngaihtuah chhuak a; agenda atan chuan ka thawh ta a. PPC chuan agenda chu ngaihtuahin hmalak chu tihthluk a ni a; Diocese Pastoral Council (DPC)-a thlen a, anni’n hma lain, bawhzui se tih a ni. Tichuan, thurel chu DPC lamah chuan thlen a ni a, anni’n a theih anga hma lain an bawhzui ta a; a tawi zawngin tun hi kan thleng ta a ni.

Revd. Chuauṭhuama (RIP) sawi ang khian, he laia “Lalpa Ṭawngṭaina” dah tur hian Sap ṭawng aṭanga Mizo ṭawnga lehlin chu a dikin a pawm tlak ngei a ni tih Most Rev. Stephen Rotluanga, DD, Bishop of Aizawl chuan a ziah (certified) a ngai a, chu chu thawn a ngai a. Sap ṭawng leh Mizo ṭawng chu thawn dun tur a ni. Hei hi thuneitute’n an pawm hnuah ṭawngṭaina chu tara dah ve theih chauh a ni. Church of Pater Noster hmuna Mizo ṭawnga “Kan Pa Vana Mi” ṭawngṭaina dah ve a nihnaah hian a hmasa berin Faith Tours and Travels neitu Miriam Bochung, Ramhlun hnenah lawmthu ka sawi a. Anni hian an ruala zin ve turin min sawm a, chu kan zin rahchhuah ropui leh pawimawh tak chu Church of Pater Noster hmuna “Kan Pa Vana Mi” ṭawngṭaina tara dah ve a ni ta hi a ni. Tunah chuan Mizo leh Mizo ṭawng hrethiam, he hmun tlawhtute chuan he ṭawngṭaina tar hi an hmuh hmaih tawh ngai dawn lo a ni.

A dawtah chuan Revd. Chuauṭhuama (RIP) hnenah thinlung leh tih tak zetin lawmthu ka sawi a ni. Ani hian hetiang zawng hian ngaihtuahna hmangin ‘article’ hi lo ziak ta lo se, chu bâkah, a thuziak hi chhiar ta lo bawk ila, tun dinhmun hi kan thleng ngai dawn lo niin a lang. Hei hi a chianna êm êm chu, kan zin haw hnu kum li a liam dawnah a thuziak avang chauhin he ngaihtuahna hi ka neih phah a. Ani hi tunah hian kan zingah la awm se a lawm berte zinga mi a ni ngei ang.

Engpawhnise, vawiina a duhna leh a beiseina tihpuitlin a nih tak avang hian a bik takin keia thinlungah chuan Revd. Chuauṭhuama (RIP) hi theihnghilh a ni ngai tawh lo vang. A dawt lehah chuan he hmalakna a hlawhtlin theihna tura tha leh zung sengtu zawng zawngte chungah lawmthu awm rawh se!

A tawp berah chuan Pathian hnenah lawmthu chu awm rawh se. Amah avangin engkim tluang taka tih a ni si a. Amen!

- Sangkima,

Tlangnuam, Aizawl.

Mobile:9856090630